Rutte’s profetie is te optimistisch

RUTTES PROFETIE IS TE OPTIMISTISCH

Op 31 mei, negen dagen voor de verkiezingen hield premier Mark Rutte, toen nog in de hoedanigheid van VVD-lijsttrekker, in de NRC een pleidooi voor het liberalisme. Hij begon als volgt:
“De 20e eeuw werd grotendeels beheerst door collectivistische bewegingen als het communisme en het nationaal-socialisme, met alle gevolgen vandien. De 21e eeuw zal toebehoren aan het individu, geëmancipeerd door scholing en moderne technologie. De politieke stroming van het liberalisme die de individuele mens centraal stelt zal daarom de komende decennia toonaangevend zijn.”

Nu is weleens gesteld dat met de komst van de moderniteit de profetie plaatsmaakte voor de prognose die altijd binnen de grenzen van de te calculeren ervaring valt. Van dat laatste was bij Rutte”s uitspraak echter geen sprake en  zelfs op het geschiedbeeld waarop hij zijn profetie baseerde valt een en ander aan te merken. Blijkbaar zag de historicus Rutte namelijk over het hoofd dat deze collectivistische bewegingen deels een reactie vormden op de crisis van het kapitalisme.  Zelfs na de Wall Street-krach in 1929 bleven de meeste regeringen geloven in de magische zelfgenezende krachten van de markt. Herinneringen aan hyperinflatie maakten hen bevreesd om in te grijpen.  Elk uitzicht op herstel werd geofferd op het altaar van de sluitende begroting. Deze liberale passiviteit resulteerde in handels- en produktiedalingen, deflatie en werkeloosheid.  Kortom de crisis verergerde  wat tenslotte zou leiden tot de uitbouw van het communistisch en de opkomst van het nazistisch interventionisme.
Beide collectivistische stromingen ontstonden op de voedingsbodem van de individualisering waarin Rutte zo heilig gelooft. Als geen ander begreep Stalin dat sociale atomisering zelfs een voorwaarde is voor de totstandkoming van een totalitaire maatschappij. Vandaar dat hij de individualisering bevorderde door zoveel mogelijk bestaande sociale verbanden uit de weg te ruimen. Zelfs familiebanden spaarde hij niet. Het succes van een massabeweging is immers afhankelijk van het bestaan van een grote hoeveelheid geisoleerde individuen die een nieuw onderdak zoeken.
Dat is de paradox die Rutte met zijn naief-optimistische profetie niet leek te zien: als de 21e eeuw inderdaad zal toebehoren aan het individu dan zal hij ook toebehoren aan massabewegingen. Naarmate individuen meer op zichzelf komen te staan groeit ook hun verlangen naar geborgenheid binnen een groter geheel. Het neoliberalisme heeft in de afgelopen drie decennia een vergelijkbare situatie geschapen als het liberalisme in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw. Door de neoliberale privatiseringsgolf waarbij de overheid in de uitverkoop is gedaan zijn burgers vervreemd geraakt van het gemeenschappelijke belang. Als Rutte een beetje om zich heen kijkt kan hij de gevolgen daarvan zien: burgers zijn gereduceerd tot losse atomen wat met een nieuw conformisme gepaard gaat. Het aantal massa-evenementen waarbij telkens nieuwe bezoekersrecords worden gebroken heeft in Nederland inmiddels epidemische vormen aangenomen.                                                                                                                                     Tegelijk kan iedereen dagelijks constateren dat de  hedendaagse individualisering totalitaire trekken vertoont. Naarmate de openbare ruimte meer werd geprivatiseerd nam ook de hufterigheid toe. Het verlangen om overal jezelf en thuis te zijn is tevens een totalitair verlangen. Het totalitairisme maakt immers geen onderscheid tussen binnen(land) en buiten(land) maar beschouwt de hele wereld als haar territorium.  Wie overal thuis wil zijn erkent niet langer het onderscheid tussen het privé en het publieke domein. Als schaamte, zoals Sartre schreef, de erkenning is van de aanwezigheid van de ander dan betekent schaamteloosheid de ontkenning van de aanwezigheid van de ander.
De liberale filosoof Isiah Berlin, betitelde de geesteshouding die de subjectieve expressie hoger schat dan gemeenschappelijke waarden als romantisch. Zoals de geschiedenis leert eindigt deze machtsgreep van de romantische subjectiviteit in haar uiterste logische consequentie meestal  in waanzin. Vandaar dat we ook steeds weer worden opgeschrikt door individuen al la Karst T, die zonder dat er enige ideologie achter schuilt, in het publieke domein wraak nemen op de samenleving door wie zij zich in de steek gelaten voelen.

Ook binnen de islam is, zowel in Europa als in het Midden-Oosten, sprake van individualisering. De gelovige leek laat zich namelijk steeds minder door de traditionele religieuze instituties voorschrijven wat de islam inhoudt maar kent zichzelf het recht toe daaraan een eigen persoonlijke invulling  te geven. Ieder individu kan zich opwerpen als verkondiger van de waarheid en zijn eigen islam samplen. Zoals de Franse Islamdeskundige  Olivier Roy, liet zien in zijn boek De Globalisering van de Islam leidt die reconstructie van het geloof zowel tot humanistische als radicale versies van de islam. Terwijl het uitroepen van de jihad, voorheen een privilege was van wettelijk bevoegde islamitische geleerden, achten militante leken zich daartoe inmiddels ook bevoegd. Bovendien richt Al Queda zich bij de werving van jihadisten vooral op geisoleerde individuen. ’Hun fanatisme is geen fanatisme van de gemeenschap maar van individuen die pas na hun dood in de gemeenschap terugkeren’ aldus Roy.

Kortom, Rutte dient ook de keerzijde van zijn eigen profetie in ogenschouw te nemen. Wie regeert moet ten aanzien van de toekomst zowel optimistisch als pessimistisch zijn. Het gevaar schuilt niet in de Islam maar in van de samenleving vervreemde individuen die worden geronseld door dubieuze collectieven of geheel uit eigen beweging overgaan tot terreuracties, zoals onlangs weer het geval leek in Stockholm. Ook de zelfmoordaanslag behoort namelijk tot de expressievormen van de individuele vrijheid.

Rogier Ormeling

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s