Francis Bacon: Schreeuwen tegen het Niets

Het Noordbrabants Museum in Den Bosch toont t/m 24 augustus bijna alle grafische werken van Francis Bacon

foto_francis_bacon_02                         Francis_Bacon_Grand_Palais_Exhibition_Poster_1972                                                                                      Grand Palais Exhibition poster 1972

FRANCIS BACON: SCHREEUWEN TEGEN HET NIETS
Afgelopen november ging Francis Bacons drieluik Three Studies of Lucian Freud voor ruim 105 miljoen euro (142 miljoen dollar) onder de hamer bij Christie’s in New York. Daarmee werd het oude wereldrecord van ruim 119 miljoen dollar, dat werd neergeteld voor een versie van Edvard Munchs schilderij De Schreeuw, gebroken. Eigenlijk was het wel zo passend dat die eer te beurt viel aan een schilderij van een kunstenaar wiens hele oeuvre als een schreeuw kan worden beschouwd. Geen kunstenaar maakte existentiële angst en stress immers zozeer tot zijn onderwerp als Bacon (1909-1992). Zijn personages lijken vaak ten prooi gevallen aan een psychische crisis waarin ze totaal aan zichzelf zijn overgeleverd. Meestal bevinden ze zich alleen in een onbepaalde claustrofobische ruimte die veel weg heeft van een arena, een geluidsdichte cel of kooi.

innocent

Getuige Bacons schreeuwende pausen-serie voelt zelfs de kerkvader zich niet geborgen. Alsof hij plotseling ook Gods vernietigende kant onder ogen ziet. Of eerder nog: diens afwezigheid. In Bacon schilderijen is immers vooral sprake van openbaringen van het goddeloze niets, zoals die met woorden werden geschilderd in befaamde romans als Joseph Conrad’s Heart of Darkness -waarop Coppola deels zijn film Apocalypse Now baseerde- en De Walging van Jean Paul Sartre. Wanneer Conrads hoofdpersoon Kurtz zich in de jungle bewust wordt van de onethische zinloosheid van de natuur die volstrekt onverschillig staat tegenover welke verschrikking dan ook prevelt hij: ‘The horror, the horror!’ Sartres personage Roquentin beseft plotseling: ‘Alles is grondeloos, als je je dat realiseert draait je maag om.’

Still-from-Battleship-Pot-001

Bacon liet zich echter inspireren door andere bronnen, met name door een still van de trappenscène uit Pantserkruiser Potemkin (1925), Sergei Eisensteins verfilming van de mislukte opstand tegen de tsaar in 1905: de schreeuw van de vrouw die in haar gezicht wordt getroffen door op de ongewapende menigte schietende kozakken. Hoewel haar schreeuw een reactie was op een specifieke gewelddaad werd deze voor Bacon het symbool van de algemene menselijke toestand. Uiteindelijk zijn we immers allemaal slachtoffer van moeder natuur. Als geen ander deed hij verslag van het lijden dat gepaard gaat met de beperkte houdbaarheid van vlees. Hoewel hij zoveel mogelijk vermeed om verhalend te zijn aangezien verhalende schilderijen gauw vervelen geloofde hij dat kunst verslaggeving is: een obsessie met het leven en vooral van de mens met zichzelf. Vandaar dat hij weinig op had met abstracte kunst die in zijn ogen bovenal decoratief was maar na de Tweede Wereldoorlog tot norm werd verheven. Wat niet wegneemt dat hij zijn figuren steeds tegen de achtergrond van abstract-geometrische vlakken plaatste. Al was dat vooral om de organische menselijke vorm die bij hem meestal vervloeit des te scherper te doen uitkomen.

428941                          Bacon_-Seated-Figure-1977_fullimage                     Litho after Figure writing                              Aquatint after Seated Figure 1977                    reflected in a mirror 1976

Bacons werk moet namelijk eerder als disfiguratief worden betiteld. Zijn onnavolgbare stijl kenmerkt zich immers vooral door de deformatie van de menselijke figuur, of het nu om pausen of portretten van vrienden en kennissen gaat. Alleen door vervorming kon de menselijke figuur weer een centrale plaats in de kunst innemen, realiseerde Bacon zich. Dus deed hij zo’n beetje alles om elke illustratieve weergave te ontwrichten, zo gooide hij er ondermeer met zijn handen verf tegenaan om het toeval een rol te laten spelen. Pas als de vormen zichzelf leken te hebben geschilderd maakten ze de ongewilde, organische indruk die hij zocht. Al bleef er natuurlijk altijd sprake van een wisselwerking tussen toeval en wil. Het mocht zeker niet slordig ogen: laten gaan en weten wanneer je moet ophouden, daar kwam het op neer. De geportretteerde moest des te werkelijker door de vervorming schemeren, als een plotselinge verschijning voor je opdoemen, zoals mensen opeens voor je staan nog voordat je je goed en wel op hen kunt focussen. Daar feiten meestal ambigue en veranderlijk zijn deed deze vorm van registratie volgens Bacon bovendien meer recht aan de ongrijpbare realiteit. Vandaar dat de gelaatstrekken vaak ook vanuit verschillende perspectieven zijn opgebouwd, wat een uiterst dynamisch effect geeft alsof tegengestelde krachten het gezicht in allerlei richtingen trekken.

429041                    Bacon_-Study-from-Human-Body-1987_fullimage                        After Figure at a washbasin 1976   Aquatint after Study of a human body 1987

Uiteindelijk deformeerde Bacon zijn modellen slechts om hen beter op zichzelf te laten lijken. In feite keerde hij hen binnenstebuiten en liet hij zien dat elke identiteit vloeibaar en metamorfisch is:de mens het ambivalente dier bij uitstek. Een arena op twee benen: overgeleverd aan tegenstrijdige gevoelens en aandriften. Fragmenterend, desintegrerend, smeltend en balancerend boven de donkere afgrond van het niets. Naar een Bacon kijken is dan ook meestal een fysieke belevenis. Het komt althans zelden voor dat je zenuwstelsel er niet door geraakt wordt. Niet iedereen vindt dat prettig, zijn schilderijen worden evengoed nog steeds afschuwwekkend, monsterlijk, shockerend en sinister bevonden. ‘Mensen hebben het altijd over de gewelddadigheid van mijn werk. Maar ik vind het helemaal niet gewelddadig. Geen kunstwerk is ooit zo gewelddadig als het leven zelf. Mensen die zoiets zeggen denken niet na over het leven’ zo stelde Bacon die al in zijn vroege jeugd werd geconfronteerd met de nachtzijde van het bestaan.

francis-36-Study-for-the-Human-Body-1981                    bacon_f001                            Litho after Study from the                        Litho after study for a portrait                       Human Body 1981                                     of John Edwards 1986

Bacon werd in Dublin geboren als tweede van vijf kinderen van Engelse ouders die zich in Ierland hadden gevestigd aangezien vader, een voormalig legerofficier, daar als racepaardentrainer zijn geluk wilde beproeven. Tijdens WO I verhuisde de familie echter weer naar London waar vader Bacon op het Ministerie van Oorlog diende. De nachtelijke verduistering en de zoeklichten die de hemel afzochten naar Duitse Zeppelins behoorden tot Bacons vroegste herinneringen. Na de oorlog keerde het gezin weliswaar naar Ierland terug maar inmiddels was de Ierse opstand tegen de Engelse overheersing uitgebroken die in een plattelandsguerilla culmineerde. Engelse grootgrondbezitters op afgelegen landgoederen zoals de Bacons vormden een doelwit, de familie zat niet langer met de rug naar het raam. Het huis van grootmoeder, bij wie Francis ook een tijd woonde, werd met zandzakken gebarricadeerd. Buiten op de wegen waren valkuilen gegraven, sluipschutters lagen er in een hinderlaag. Alsof dat nog niet genoeg stress opleverde kon Francis bovendien niet met zijn ouders opschieten. Het feit dat hij aan chronische astma leed waardoor hij allergisch was voor paarden wekte bij zijn vader geen mededogen. En toen Francis ook nog homoseksueel bleek en vader hem voor de spiegel in moeders ondergoed aantrof werd hij in 1926 het ouderlijk huis uitgezet.

428947                         francis-bacon-Self-Portrait-Seated-1973                      Litho after Oedipus and the                               Litho after Self Portrait 1973                        Sphinx after Ingres 1983

Diep verwond trok Bacon naar Londen waar hij met diverse baantjes, diefstalletjes en affaires met rijke heren zijn moeders toelage aanvulde. In 1927 deed vader Bacon nog een ultieme poging om van zijn zoon een ‘gezonde vent ’ te maken door hem met een viriele verwante mee op een trip naar Berlijn te sturen. Vergeefs, eenmaal in het duurste hotel van de stad ontpopte de man zich tot een omnivoor die met de jongen het bed deelde. Bovendien was het Berlijnse nachtleven een stomend seksueel walhalla waar Bacon vol overgave indook. Overdag gaf hij zijn ogen de kost in musea en op straat waar het contrast tussen weelderige luxe en ontstellende armoede als gevolg van de hoge werkeloosheid hem niet ontging.

704px-Nicolas_Poussin_-_Le_massacre_des_Innocents_-_Google_Art_Project

Nadat zijn chaperon er met een vrouw vandoor was gegaan vertrok Bacon naar Parijs. Hier ontmoette hij op een vernissage Yvonne Bocquentin, een kunstconnaisseur die dadelijk van hem onder de indruk raakte en zich zijn lot aantrok. Ze bood hem een kamer in haar comfortabele huis, gaf hem Franse les en nam hem mee naar exposities, concerten en toneelvoorstellingen. Bovendien volgde Bacon sporadisch een tekencursus, al werd hij pas echt door het beeld gegrepen toen hij in Chateau Chantilly Poussins Massacre des Innocents zag. De schreeuw van de moeder die tracht te verhinderen dat haar baby wordt afgeslacht fascineerde hem dermate dat hij het kasteel meermalen bezocht. Maar het was met name een expositie van Picasso’s tekeningen in Galerie Rosenberg die zijn verbeelding ontsloot en hem definitief in de richting van de kunst wees. In feite was Picasso de artistieke vader van de jonge autodidact die nooit naar een academie zou gaan.

FBE009A-Crucifixion-1933-thb-FACEBOOK

Sinds 1929 weer in Londen schilderde hij, na een niet onsuccesvol intermezzo als selfmade interieur- en meubelontwerper, in 1933 Crucifixion. Zijn eerste originele werk: een tegen een donkere achtergrond fosforescerende gekruisigde figuur die associaties oproept met een röntgenfoto en een uitgerekte vleermuis. Weliswaar trok het schilderij de aandacht, maar het duurde nog lang voordat zijn schilderscarrière echt gestalte kreeg. Dat had ook te maken met de uitbraak van WO II. Weer verduistering, alleen waren de bombardementen op Londen nu veel dodelijker. Bacon diende een tijd als vrijwilliger bij de Burger-bescherming die zich bezig hield met brandblussen, reddingsacties en het bergen van doden. Zijn astma verergerde temidden van het puin en stof echter zodanig dat hij ontslag moest nemen. Vanaf 1943 onderhield Bacon zichzelf ondermeer door bij hem thuis een goed bezochte illegale casino te drijven.

Bacon3studies

Pas in 1945 brak hij echt door met een triptiek: Three Studies for Figures at the Base of a Crucifixion, gebaseerd op de Oresteia, de bloedwraaktragedie van Aeschylos. Tegen een vuuroranje achtergrond lijken drie kronkelende, deels menselijke en dierlijke gedrochten op huiveringwekkende wijze zowel de oorlogsverschrikkingen als de pijn van het hele aardse bestaan uit te schreeuwen. Verschillende bezoekers van de Londense prestigieuze Lefevre Gallery werden er zo door van hun stuk gebracht dat ze de expositie snel verlieten. Een reactie die Bacon wel beviel trouwens, zoals hij zelf later stelde had hij met dit werk eindelijk zijn stiel gevonden. Nadat hij enkele schilderijen had verkocht reisde hij naar Monte Carlo, niet alleen omdat het klimaat daar gunstig was voor zijn astma maar ook vanwege het casino. Toeval was zijn god: hij won zoveel dat hij direct een villa huurde, met voedsel en drank volpropte en ‘tien geweldige dagen met enorm veel vrienden’ beleefde, waarna hij amper de terugreis kon betalen. Zodra Bacon zijn demonen het doek had opgejaagd veranderde hij in een hongerige levensgenieter, alcoholicus en roulettespeler. Van kinds af aan was hij immers gewend aan spanning, zijn werk moest gevoed worden door sterke sensaties. Risico’s oftewel mogelijke catastrofes maakten het genot des te intenser. Zijn slemptochten door Soho waren befaamd, waar hij kwam werd de champagne met zijn aanstekelijke lach ontkurkt : ‘Champagne for my real friends, real pain for my sham friends!’ Maar terwijl zijn vrienden de volgende dag voor pampus lagen stond hij weer te schilderen.

francis-bacon-rif-016                                                                                    Litho after 1981 Triptych inspired by the Oresteia by Aeschylus

In een terugblik op de jaren dertig schreef George Orwell, wiens weduwe tot Bacons vriendenkring behoorde, dat de kunst in tijden van crisis niet louter esthetisch kan blijven. Meer dan welke kunstenaar dan ook stelde Bacon de pijn van het leven aan de orde. De pijn van de 20e eeuw waarmee zijn leven grotendeels samenviel. Een eeuw waarin 170 miljoen mensen in naam van een betere wereld door staten werden vermoord. In 1991, in zijn laatste interview voor zijn dood zei de 81-jarige Bacon: ‘Tijdens mijn jeugd maakte ik de Ierse opstand mee, de oorlogen, Hitler, de vernietigingskampen, Hiroshima, gedurende mijn hele leven ervoer ik dagelijks geweld. En dan verwachten ze dat ik roze bloemboeketten ga schilderen. Dat is niet mijn ding. Het enige wat me interesseert zijn mensen, hun waanzin, manieren, hun smart. Deze ongelooflijke, puur toevallige intelligentie die de planeet misschien op een dag zal vernietigen. Ik ben geen pessimist. Ik ben merkwaardig optimistisch van aard..’

BaconPope1965                                                                                                           Litho after Study for Portrait of Pope Innocent X after Velazquez 1965

Het NoordBrabants Museum toont met 35 prenten Bacons vrijwel volledige grafische werk, dat gebaseerd is op een door hemzelf gemaakte selectie van schilderijen. De etsen/aquatinten, litho’s en offsetprenten werden niet alleen vervaardigd voor boekillustraties en catalogi, maar ook omdat de schilderijen onbetaalbaar waren geworden. Aan drie etsen werkte Bacon zelf, de rest werd onder zijn supervisie uitbesteed aan een ‘maitre’. Natuurlijk was Bacon een schilder dus mis je in zijn prenten de onmiddelijke textuur van verf, toch zijn de oorspronkelijke schilderijen zo spannend dat ze ook als grafische reproduktie in hogermate fascineren. Neem de studie naar het portret van Velazquez van Innocentius X: de paus is niet bekogeld door een atheïstische taartgooier, hier lijkt iets veel verontrustenders gaande, iets onderhuids waartegen hij geen onschendbaarheid kan inroepen.

428942  0dea0aba9502395053977e227c4154b0

Ook in de portretten van fotograaf Peter Beard en schrijver Michel Leiris is sprake van een intrigerend spel van onthulling door verhulling. Het gezicht van de laatste lijkt compleet gedeformeerd door drukgolven maar één oog blijft niettemin onaangedaan en vriendelijk als het oog van een tornado. Bacon was een meester in het suggereren van beweging, die essentie van het leven die zowel scheppend als destructief is.

86                                                                                             In zijn studies van stierengevechten zijn de concentrische composities tegelijk dodelijke spiralen waarin elegantie en wreedheid onontwarbaar blijken. De tribune is geabstraheerd tot een scherm waarop publiek is weergegeven. Met dergelijke surreële elementen ondermijnde Bacon de illustratie en creëerde hij spanning.

Bacon_-Triptych-August-1972_fullimage

Het leven is strijd, al is er in Bacons werk vooral sprake van een innerlijk gevecht, dat echter evengoed op leven en dood wordt gevoerd. In 1971, aan de vooravond van de opening van Bacons retrospectief in het Grand Palais pleegde zijn model en partner George Dyer zelfmoord in hun Parijse hotelkamer. Naar aanleiding hiervan schilderde Bacon verschillende triptieken zoals die in augustus 1972 waarin hij Dyers laatste ogenblikken herensceneert. Zittend op een stoel, in onderbroek staart hij daas van de pillen en de drank voor zich uit. Mentaal is hij al vertrokken, de weglating van lichaamsdelen en de plasjes op de vloer suggereren dat hij al in smeltende staat van ontbinding verkeert, het zwarte gat van de deuropening achter hem zal hem opslokken.

ebbifaie\

In een lichaam wonen is vaak iets anders dan lekker in je vel zitten. Uiteindelijk kan niemand op zijn lichaam vertrouwen. Het is ook zo naakt en zichtbaar. Op de zijpanelen van de ets naar de Tripiek 1974-1977 lijkt een man op het strand vergeefs te worstelen met een parasol die hem niet afdoende kan beschutten. In de verte naderen twee ruiters te paard. Refereert Bacon hier naar zijn vader, de racepaardentrainer? Op het middenpaneel druipt een naakte gladiator met gebogen hoofd uit een arena af, onder de minachtende en onheilspellende blikken van twee toeschouwers. Zo’n afwijzing vergeet je nooit, zelfs niet wanneer je tot de allergrootsten wordt gerekend. Bovendien heeft zijn vader die in 1940 overleed zijn succes nooit mee  gemaakt.

Rogier Ormeling (deze tekst verscheen in Tableau Magazine)

image.ashx

Francis Bacon Het Grafische Werk 12 april t/m 24 augustus NoordBrabants Museum Den Bosch

Advertisements
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s