Beeldenstormer Arnulf Rainer

Ter gelegenheid van zijn 85ste verjaardag presenteert het Albertina Museum in Wenen nog tot 6 januari een groot retrospectief van het werk van Arnulf Rainer, dat volgend jaar vanaf 28 februari tot 3 mei ook te zien is in Museum Frieder Burda in Baden Baden. Van 19 oktober tot 15 april brengt het Arnulf Rainer Museum in het Oostenrijkse Baden bovendien de tentoonstelling Rainer Universalis

ets-zelfportret-2815schiele-self-portrait

Je zou kunnen zeggen dat er een rechte lijn loopt van Rembrandt naar Egon Schiele en Arnulf Rainer. Alle drie maakten veel zelfportretten, interesseerden zich voor het hele spectrum aan gelaatsuitdrukkingen en trokken daarom allerlei gezichten voor de spiegel om die vervolgens vast te leggen. Rembrandt was al daar zeer modern en vrij in, Schiele ging nog verder met vaak excentrieke poses en Rainer dreef het op de spits door zich de   meester van de hyperbool te betonen. In zijn serie Face Farces heeft hij grimassen op zwart-witte zelfportretfoto’s ook nog uiterst expressief ‘bijgeschminkt’ dmv schijnbaar wilde maar rake krassen en verfstreken die zowel doen denken aan rituele maskers en gezichtsbeschilderingen als aan automutilaties.

03534   1402200582058                       Rembrandt                                                Face Farces 

Dit werk van Rainer zou je een ‘palet-gezicht’ kunnen noemen.

1382334605085  Schlaf, 1973-74 olieverf op foto

Zelfs de slaap die toch de meeste onbewuste en dus natuurlijke houding is die een mens aanneemt werd door Rainer uitgebeeld dmv een bizarre, gekunstelde pose: met die ringvinger in zijn open mond. De vurige verfkrassen en streken die zijn lichaam als een zwerm muskieten teisteren lijken een nachtmerrie te verbeelden. Zij het met een sterk ironische ondertoon, alsof er eerder sprake is van een persiflage van een nachtmerrie of een heftige dronkemansslaap.

1240983579663  Bitten(kniefall), olieverf op foto 1973-74

Ook hier balanceert Rainer weer tussen het dramatische en komischkarikaturale. De ironie zit natuurliijk  in de bigotte houding van de handen. Mooi, die vlammende vegen tussen dat blauw en zwart: de vlammen van zijn brandende verlangen naar overgave kruipen omhoog om hem helemaal te verteren.

4d49160a6cKreuz 1988/89

Rainer was gefascineerd door het kruis, dat waarschijnlijk het meest succesvolle symbool uit de wereldgeschiedenis is. Maar hij ontdeed het van de religieus-christelijke lading, om het als het ware opnieuw op te laden. Terwijl het christendom het tegendeel is van een natuurgodsdienst en haar kruis een ordescheppend symbool dat het  gewelddadige, wetteloze  pandemonium van de natuurtoestand bezweert, werpt Rainer het symbool  weer middenin de eeuwige vloeibaarheid van de natuur. En hoe! Het knalt en stroomt ervan af, als een mix van een zons-onder of -opgang, lava en regen. Vroeger zou Rainer voor zo’n ketters werk op de brandstapel zijn beland, maar in april was dit samen met vijf andere van zijn kruizen te zien in de Stiftskirche in Baden Baden.

In 2006 schreef ik voor het Financieel Dagblad een recensie over een Arnulf Rainer-expo in het Armando museum dat toen nog in de Amersfoortse Elleboogkerk was gevestigd.

 

0158124rainer_aKopf 2002-2003

BEELDENSTORMER

Renaissance-dichter Petrarca is vaak de eerste moderne mens genoemd. Paradoxaal genoeg kon hij dat alleen worden door een studie van kunst en literatuur uit de Oudheid. Wat voor Petrarca gold, ging ook op voor de moderne kunstenaars in de 20ste eeuw: oorspronkelijkheid is alleen weggelegd voor wie erfgenaam is. Dit komt heel letterlijk tot uiting in Arnulf Rainers Übermalungen, ‘overschilderingen’ van foto’s, al of niet van bekende werken uit de kunstgeschiedenis. Al meer dan vijftig jaar vormen deze een belangrijk terugkerend onderdeel van zijn uitgebreide oeuvre. De series landschappen, koppen, maskers en naakten die hij tussen 2002 en 2005 maakte, lijken bovendien nergens beter op hun plaats dan in Amersfoort, in de gewijde sfeer van de neo-classisistische voormalige Elleboogkerk. Immers, voordat deze in 1998 werd omgedoopt tot het Armando Museum, onderging deze zelf een Übermalung, tijdens een grondige restauratie.

04-42_ar
Na de Tweede Wereldoorlog drong gaandeweg het besef door dat de holocaust alle traditionele beelden van het kwaad op zijn kop had gezet. Niet de chaos maar een geordende maatschappij had het gruwlijkste kwaad voortgebracht. Conformisme en gehoorzaamheid hadden de waardigheid van het individu verpletterd. Dit inzicht uitte zich met name in de jaren zestig in een afkeer van sociale conventies en een romantische omarming van de natuur. In de beeldende kunst bejubelden na-oorlogse avantgardisten zoals Rainer (1929) zo’n beetje alles wat primitief, spontaan en wild was. Teneinde in contact te komen met de artistieke oerbron die nog niet door de beschaving bedorven leek, schilderde hij met gesloten ogen en verzamelde werk van geesteszieken. Meer dan eens onderzocht Rainer de grenzen tussen normaliteit en waanzin. Zo voerde zijn experimenteerdrang ondermeer tot openbare zelfbeschilderingen in de Weense binnenstad.

8-RainerBlackYellowRedMouth Black Yellow Red Mouth

Als ik teken, ben ik geagiteerd, praat met mezelf, ben driftig (woedend als een dronkenman). Ik haat de wereld, scheld op veel mensen (maar houd ook van een paar), ben ook over mezelf erg ontevreden’, schreef Rainer in 1970. Het laat geen twijfel of een dergelijke gemoedstoestand vormt de noodzakelijke voorwaarde voor elke beeldenstormer. En overschilderingen zijn natuurlijk in de kern een vorm van aantasting en bezoedeling en dus iconoclastisch van aard.

BBnGwiqCEAAX0Se

Het kan niet anders of Rainer wil de essentie van alle creatie raken: scheppen is vormverandering en dus ook vernietiging van datgene wat eraan voorafging. Anderzijds vormt zelfs de verschrikkelijkste destructie het uitgangspunt van een nieuwe creatie zoals hij in 1982 duidelijk maakte met een serie overschilderingen van foto’s van het verwoeste Hiroshima. Rainers bezoedeling houdt evengoed een vorm van eerbetoon in. De grenzen tussen heiligschennis en ontzag zijn vaag.
In het Armando Museum is te zien hoe Rainer met schijnbaar woeste streken de blinde razende natuurkracht onthult die verborgen ligt in de door hem overgeschilderde landschappen. Zo bedekt hij harmonische panorama’s met brede horizontale verfbanen, kleurexplosies, netwerken van dynamische lijnen, transparante sluiers en stormachtige wervelingen van strepen die een al vibrerende beweging uitademen. Alsof hij zegt: al die landschappen zijn fraaie maar niettemin tijdelijke representaties van de natuur, statische gedaanten van de materie die in feite onophoudelijk in beweging is. Alsof hij zegt: er zijn geen dingen, geen op zich staande vormen: er is alleen energie.

0506arnulfrainer
De meeste door Rainer overgeschilderde koppen kijken niet zozeer naar iets buiten zichzelf, maar naar binnen, naar het eigen innerlijk. Door hen te omhullen met verfstreken die als gordijnen en sluiers fungeren, creërt Rainer bovendien een intieme nis waarin zij bereid lijken om de toeschouwer hun diepste gedachten en geheimen toe te vertrouwen. Eén ding treedt hier onmiskenbaar naar voren: de mens is het bezorgde bewustzijnsdier dat zijn eigen onmacht en sterfelijkheid kent. In het sociale leven proberen mensen dit bewustzijn doorgaans te verbergen achter het masker van hun persoonlijkheid. In zijn serie overschilderingen van maskers lijkt Rainer hun verstarde trekken tot leven te willen brengen. Zijn expressieve verfstreken wekken de indruk van een hevige worsteling waarbij hij de maskers tracht af te rukken.

0506arnulfrainer2                   11027
Gelukkig voor de mannelijke kunstenaar dienen zich in een goddeloos universum altijd nog  vrouwen als object van verering aan. Vele naakten uit de kunstgeschiedenis liet Rainer een gedaanteverwisseling ondergaan. Met de innige eerbied van een kamerheer kwijt hij zich van zijn vertrouwlijke taak terwijl hij ondertussen de gelegenheid te baat neemt om hun innerlijk te onderzoeken.

Bild_022                                                                                                          Met sensuele penseelstrelingen kleedt hij de dames opnieuw aan. Is de bonte kleurentooi waarin hij hen uitdost niet vooral een dankbetuiging voor het feit dat zij zijn bestaan kleur geven? Zijn verfdraperieën verlenen hen opnieuw mysterie, immers: hoe minder we zien hoe meer we ons verbeelden. ‘Degene die zich al te erotisch of zelfs obsceen op de voorgrond dringt wordt door mijn kunst met censuur bestraft’, schrijft Rainer met een ironische knipoog in de catalogus. Hetgeen in een kerkgebouw dan weer een toegevoegde betekenis krijgt.

 

R

(zie ook mijn blog d.dato 17 augustus 2015: Arnulf Rainer in Cobra: Een Strelende Wilde)

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s