Marlene Dumas: Dicht op de Huid

In een zelfinterview, feitelijk een selfie avant le téléphone portable et dans les lettres, vroeg Truman: waarom nog schrijven alles is toch al geschreven? ‘Yes, but not by me’, antwoordde Capote. Dat geldt ook voor mijn ‘aantekeningen’ over het grote retrospectief van het werk van Marlene Dumas dat nog t/m 4 januari te zien is in het Stedelijk. Daarna van 5 februari-10 mei in het Londense Tate Modern en  van 30 mei-13 september in Fondation Beyeler in Bazel.

Marlene-Dumas-The-First-People-Olieverf-op-doek-1990

First People (1990), een monumentaal vierluik van vier babies, afkomstig uit de vaste collectie van de Pont in Tilburg. Van apenliefde is bij Dumas geen sprake. In plaats van vertederend hulpeloze wezentjes zijn haar babies eerder dierlijke potentaatjes die slechts trappelen en boksen omwille van hun eigen voortbestaan. Door hen in een nauw kader te omsluiten heeft Dumas hun amorele wil en drang tot groei en expansie onmiskenbaar zichtbaar gemaakt. Juist vanwege dat gebrek aan sentimentaliteit een van de indrukwekkendste schilderijen van babies uit de hele kunstgeschiedenis. Niet zozeer een babybeeld als wel een mensbeeld: het naakter dan naakte bewustzijnsdier dat zich kenmerkt door existentiële angst en daarom als geen ander dier streeft naar beschikking over zijn eigen lot. Een beeld van angstaanjagende kwetsbaarheid die evengoed oppermachtig is omdat die verantwoordelijkheid en bescherming eist. Geschilderd door een vrouw en dat terwijl moeders nog minder dan vaders geacht worden om zo eerlijk uiting te geven aan hun ambivalente gevoelens jegens de macht van hun zuigeling. Juist daardoor leverde Dumas voor zichzelf en de wereld het bewijs dat moederschap geen beletsel hoeft te zijn voor het kunstenaarschap.

Marlene-Dumas-The-Painter-Olieverf-op-doek-1994-600x600 The Painter 1994

Frontaal biedt ze zich aan de toeschouwer aan. Een onomstotelijk gegeven dat plotseling midden op ons pad staat, een statement, een donderslag waar we niet omheen kunnen. Hier sta ik en ik kan niet anders: geen ‘vrouwlijke kunstenaar’ maar een geboren schilder.  Zoals Frida Kahlo zei: ’I was born a bitch, I was born a painter.’ Haar handen en buik onder de verf: schilderen doe je met je hele lichaam, Yves Klein zou het beaamd hebben. Een portret van Dumas’ dochter Helena maar tevens zelfportret. Die ogen, als een Venetiaans masker en een herinnering aan Les Demoisselles d’Avignon die in plaats van  passief blikken te ondergaan zo vervaarlijk hypnotiserend terugkijken. Een beetje schuldbewust, maar tegelijk ook: ik moest het doen, zoals Caravaggio’s Judith Holofernes onthoofd. Soms ontkom je er niet aan om vuile handen maken. ’Voor een kunstwerk is even veel sluwheid vereist als voor een misdaad’ stelde Degas. Zo aards en tegelijk stijgt ze op…. (ze doet ook denken aan Putin maar dat ligt niet aan haar, dat komt omdat hij nog zo’n kind is)

Schaammeisje_original-871x1024 Schaammeisje 1991

Geboren zijn betekent ook mikpunt zijn, voortdurend blootgesteld staan aan de blik en het oordeel van de anderen. Al dringt dat besef vaak pas tijdens de puberteit echt door.
Met haar rug tegen de muur gefixeerd, als bij een executie. Weliswaar zijn haar voeten naar binnen gedraaid, gewrongen, als om zich nog een beetje te beschermen, maar ze biedt geen verzet, buigt voor het oordeel, haar hoofd voorover geknikt van schaamte die door haar hele lijfje stroomt. Wat zou ze graag onzichtbaar zijn. Je zou willen zeggen: ‘Kop op meid, je bent prachtig.’ Maar nee, dan zou ze niet zo’n intens innerlijk hebben en ons niet raken. Schaamte is het drama van de zichtbaarheid. Niet voor niets staat dit drama vooraan in Genesis, wanneer Adam en Eva bemerken dat ze naakt zijn en gezien worden. Met de boom der kennis en het vijgeblad begint de cultuur. Schaamte is onaangenaam, maar volstrekte schaamteloosheid is de hel: de brutale ontkenning van de aanwezigheid van de ander.
Vanaf de jaren zestig meende men in Nederland dat schaamte een teken was van onderdrukking door de maatschappij waarvan men zich diende te bevrijden. Ook op seksueel gebied. Verlegenheid was taboe, het nieuwe ideaal was de assertieve schaamteloos extraverte mens die zichzelf in het publieke domein onophoudelijk binnenstebuiten keerde. Schaamte rond sex maakte plaats voor schaamte wanneer men er niet vrijuit over praatte, en weinig of geen sex had. Gij zult neuken, met alle mogelijke partners en niet alleen saai in bed. Blijkbaar realiseerde men zich niet dat het doorbreken van taboes altijd weer tot nieuwe taboes leidt.

eaa8b9974f Dorothy D-lite 1998

Zoals men ook niet begreep dat ook het plezier van de schaamteloosheid slechts bestaat bij de gratie van de schaamte.

24womens-well-dumas-slide-B6QG-jumbo

Dit is zowel een eerbetoon als een reactie op Ad Rheinhardt’s zwarte ‘Ultimate Paintings’ die volgens hem het einde van de schilderkunst betekenden. Dumas transformeerde zijn abstracte werk in een donkere baarmoeder die wonder boven wonder toch weer een figuratief beeld baart in de vorm van een zwart kind en noemde het: Reinhardt’s daughter. Een vondst. Reinhardt (1913-1967) was al 27 jaar overleden toen deze dochter geboren werd, maar Georg Baselitz zou haar nog kunnen adopteren.

dumas07a Liberty 1992

Geen blanke overweldigende vrouw met volle voedzame borsten en triomfantelijk geheven arm met vlag of toorts zoals bij Delacroix of het Amerikaanse vrijheidsbeeld maar een zwart meisje, geheel naakt als een kindslavin met vergeefs wiekende armen en disproportioneel grote handen die slechts onmacht uitdrukken. Een werk dat je bekruipt met een vies gevoel, vervuld van de suggestie van sinister misbruik. Een pijnlijke aanklacht, ook tegen het achteloze gebruik van het begrip vrijheid. Of zou ze toch een vrijheidsdansje doen? En haar handen laten wapperen: die instrumenten ten goede en ten kwade…

6a00d8341c66f153ef010536e4bfeb970b-500wi The Blindfolded Man (2007)

Want de mens is vrij ten goede en ten kwade. Vrij om een ander van alles aan te doen, zonder dat een god ingrijpt. Al zijn mensen vaak laf genoeg om te beweren dat zij anderen in naam van god of een hoog ideaal mishandelen. Ongelooflijk hoe dit geschilderd is, dat vloeibaar dunne, gedeukte voorhoofd, zo vol van beelden: herinneringen en nog mogelijke verschrikkingen. Zien we niet vooral wat hij ziet?

Dumas_Marlene-Waiting_for_Meaning01 Waiting (for Meaning )1988

Zou het er in sommige ziekenhuizen en rouwcentra zo aan toegaan? In Syrië zeker. Een schilderij vol betekenisloosheid, vol van het niets. Figuur en schilderij vallen samen, het leven en de kunst hebben slechts de betekenis die we er zelf aan geven. De leegte: oermoeder van de betekenisgeving.

davis6-18-10 Stern 2004

Genoemd naar het Duitse tijdschrift Stern dat de foto van de dode Ulrike Meinhof voor het eerst publiceerde. Net als het eveneens op die foto gebaseerde schilderij van Gerhard Richter is van een verheerlijkend martelaarsbeeld van de RAF-terroriste geen sprake. Daarvoor is het beeld te koel als de dood zelf. Maar alles hangt af van de kijker. Die kan dit evengoed beschouwen als een schildering van het echec van dogmatisch idealisme dat geen kritiek aanvaardt en zodoende zichzelf verstikt en tenslotte doodt. Het groene aura langs de omtrek van haar gezicht tempert de overgang van het lijkwit naar de duisternis en is het enige plastische effect en het enige dat nog bewegende warmte uitstraalt, zij het als herinnering aan haar adem.

Marlene-Dumas-The-Kiss-Olieverf-op-doek-2003-600x490

Naar aanleiding van een still van de befaamde douchescène uit Hitchcocks Psycho schilderde Dumas in 2003 een originele variatie op het aloude thema van de kus-zie bijv Caravaggio, Rodin,Rosso, Brancusi etc. Geen liefdespaar maar een androgyne figuur die inplaats van een ander mens de grond kust. In antwoord op de vraag of de figuur dood is schreef Dumas dat ze het The Kiss had genoemd ‘omdat het niet meer zo over dood-zijn lijkt te gaan.’  Ja, evengoed gaat het over de kunst van het vallen, de aanvaarding van de zwaartekracht, van moeder aarde ondanks alle kwellingen die zij in petto heeft….amor fati: liefde voor het lot. Een iconisch beeld dus van een aardecultus.

p1000094 Broken White 2006

De beschouwer is over haar heen gebogen, als een liefdevolle minnaar in beslag genomen door de delicate structuur van haar huid. De verschillende huidtinten, de subtiele gele, groene en rossige zweempjes, de haartjes… Sensueler kun je een huid niet schilderen. Le rouge et le noir…Maar wellicht zijn we helemaal geen liefdevolle minnaar en hebben we slechts het ongerepte sneeuwlandschap van haar lichaam geïrriteerd met een ruwe stoppelbaard, bezoedeld, gebroken…

drohojowska-philp7-21-08-7Dead Marilyn 2008

Wat ziet ze eruit. Getekend, geverfd, door blauwe vlekken, symptoom van een zware dosis barbituraten. Zo hebben we haar niet gekend. Nee, logisch, want we haar hebben niet dood gekend. En ook niet levend trouwens. Dat was maar een imago, een beeld. En ook dit is maar een beeld, een schilderij naar een foto, een momentopname, vanuit een bepaald standpunt met een bepaald licht. Die welt is unsere vorstellung. Ja, dat zal allemaal best maar beelden kunnen wel degelijk raken al was het maar omdat ze de werkelijkheid raken, waarom zijn we anders hier? Die welt ist unser voyeurismus.

2009-DUMMA0190-300 Mindblocks 2007

De uitzondering op de regel. Het enige werk op de tentoonstelling zonder menselijke personages. Al gaat dit natuurlijk over territoriale conflicten in het algemeen, de eeuwige onvermijdelijke menselijke belangenstrijd. Zoals meestal bij Dumas speelt alles zich vanwege het dieptegebrek vooraan in het beeldvlak af, zodat de kijker wordt achteruit geduwd. Dat geldt helemaal bij deze wegversperring. Die tegelijk een magnetische kracht uitoefent. Zoals het Engelse woord concrete in feite zegt is niets concreter dan beton, tegelijk is dit het meeste abstracte werk van de expo. Niet toevallig voerde Dumas haar dunne gebruik van olieverf als aquarel hier tot een hoogtepunt. Door de vloeibare aquamarijne toetsen krijgt de betonnen zwaarte een zomercocktailachtige lichtheid. Overigens had ik de voorkeur gegeven aan een neutralere titel: Roadblocks.

images Girl with Head

Nergens hing deze parel beter dan in de zitkamer van een telkens weer als uit de dood herrezen Jan Hoet, totdat hij dit jaar toch echt stierf. Jan was geen verzamelaar, dat vond hij te privé, hij gaf alles aan musea: De Keyser, Broodthaers, Beuys, Forg etc. Hij had alleen kleine werkskes aan de muur van zijn bescheiden woning, souvenirs…En dit was zijn dierbaarste… Ja toch hè?, zoals hij het met ontroerende klemtoon kon zeggen. In een gesprek dat in 2009 in Tableau verscheen vertelde hij ook waarom, zie onderstaand fragment dat buiten mijn medeweten werd opgenomen in de catalogus van de Dumas-expo.  Ook was men vergeten de naam van de interviewer/ gesprekspartner erbij te zetten. In de volgende druk wordt dit rechtgezet.

Toen ik Marlene Dumas uitnodigde voor mijn Documenta van 1992 schreef ze een brief met het verzoek of ik haar foto’s wilde opsturen. Op basis daarvan maakte ze een serie werken met mijn kop, tekeningen, studies en een aantal schilderijen waaronder deze die ze als aandenken gaf: Girl with Head. Waarom zie ik dat zo graag? Zo’n klein werkje, maar zo expressief en monumentaal als het is! Zo plastisch sculpturaal: de vormen barsten uit het doek. Alles bevindt zich aan het oppervlak dat opgebouwd is uit verschillende technieken: het meisje is heel dun en transparant geschilderd zodat ge het canvas voelt terwijl mijn kop juist heel pasteus is. Bovendien is het doek opgebroken in allerlei vormelementen die haaks in elkaar steken als een puzzel, terwijl het toch een eenheid is. Schoon he? Ongelooflijk schoon! Hoevaak als ik dat al gezien heb en toch ervaar ik nog steeds die bevreemding: wat gebeurt daar eigenlijk? Ge kunt er alles van maken. Mijn kop is haar speelbal of haar pop en tegelijk beschermt ze mij. Ik word beschermd door het kind in mijzelf. Inderdaad net als in die beroemde zin uit het gedicht van Wordsworth: Child is the father of the man… Tegelijk is mijn kop met die diepliggende ogen ook een doodskop hè? Het is ook het eeuwige thema van het meisje en de dood. En het doet ook denken aan schilderijen van Vlaamse Primitieven, van Maria met het kindje Jezus dat in zijn hand een appel houdt die de wereld symboliseert.

R O

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s