Henri Rousseau in Palazzo Ducale

palazzoducale-venezia         rousseau-candore-arcaico-mostra                    Op 9 mei gaat de Biënnale van Venetië weer van start. Alsof dat nog niet genoeg presenteert het Palazzo Ducale bovendien nog tot 5 juli een expositie van schilderijen van Henri Rousseau (1844-1910), een van de exotische founding fathers van het modernisme.  In samenwerking met het Parijse Musée d’Orsay worden  veertig meesterwerken getoond, waaronder de Slangenbezweerster  (1907).

141

Of neem La Guerre (1894, 114 x 195 cm)  een tijdloze allegorie van de oorlog, gepersonificeerd door een angstaanjagende vrouw met grimmig ontblote tanden en wilde haren. Gehuld in witte rafeljurk, op een donker paard in vliegend galop, zwaaiend met zwaard en toorts zaait ze dood en verderf. De wolken zijn vuurrood. de bomen verkoold, hun nog resterende bladeren zwartgeblakerd,  de aarde bedekt met lijken waarop al kraaien zijn neergestreken. Rousseau stelde het doek in 1894 tentoon op de Salon des Independants. Zijn ‘primitieve’ stijl waarin de nadruk lag op vorm en kleur werd door  kunstcritici gehoond, als lachwekkend naief en onbeholpen afgedaan. (kijk dan: ze zit niet goed op haar paard!) De  jonge schilder Louis Roy noemde het  echter ‘zonder twijfel het meest opvallende schilderij’ van de tentoonstelling en bestempelde Rousseau als een vernieuwer die zich richting een nieuwe kunst bewoog. Ook andere avantgardistische collega-schilders zoals Puvis de Chavannes,  Signac,  Valloton, Kandinsky, Delaunay en Picasso, waren– en niet in het minst vanwege zijn spectaculaire coloriet– zeer gecharmeerd van Rousseaus werk.  Veelzeggend was ook de post mortem hommage die hem ten deel viel: zo financierde Delaunay met hulp van Picasso een graf met een concessie voor dertig jaar. Brancusi maakte de grafsteen terwijl de inscriptie werd geschreven door de woordvoerder van de avantgarde Apollinaire.

In 2005 bezocht ik voor het Financieel Dagblad (zie onder) Jungles in Paris, een grote Rousseau-expo in Tate Modern, die later doorreisde naar het Parijse Grand Palais en de National Gallery of Art in Washington.

 

dyn005_original_400_332_pjpeg_58519_e94c10f8080ac3684435936847497944         dyn007_original_500_361_pjpeg_58519_9574a66e130267dd1d305c48a79e1844Une Banlieue 1896                                                    Maison dans la Banlieue de Paris 1905

JUNGLEDROMEN

Het lijkt tegenwoordig onwaarschijnlijk maar ooit waren de voorsteden van Parijs een toevluchtsoord. Aan het eind van de negentiende eeuw voelde Henri Rousseau (1844-1910) zich althans aangetrokken door de rust en orde die er heersten. Terwijl impressionistische tijdgenoten als Degas, Monet en Pissarro de dynamische ‘hoofdstad van de wereld’ schilderden, met haar brede boulevards vol razend verkeer, lawaaiige mensenmassa’s, cafés en cabarets, maakte Rousseau gezichten van verstilde buitenwijken. Blijkbaar lieten deze, in tegenstelling tot het drukke centrum, nog veel aan zijn verbeelding over. Aangezien in Rousseau’s Suburbia niets opmerkelijks gebeurt is deze zondagswereld zwanger van mogelijke gebeurtenissen.

Henri_Rousseau_009   800px-Henri_Rousseau_002        Gezicht op Malakoff(banlieue) 1908                 Brug in Sèvres

Niet dat hij de verworvenheden van de moderne tijd buiten beeld liet. Integendeel, hij was een van de eersten die elektriciteitsmasten, luchtschepen, heteluchtballonnen en vliegtuigen schilderde. Maar hij integreerde moderne motieven om een wereld te scheppen waarin natuur en cultuur, het oude en het nieuwe, niet in conflict waren. De luchtschepen hangen merkwaardig verstard in de lucht, de stijve wandelaars lijken in trance gebracht door de heersende sociale harmonie. Het is alsof Rousseau de snelle veranderingen draaglijk probeerde te maken door de geruststellende illusie te creëren dat alles onveranderd bleef. Toch is juist datgene wat hij weglaat in het werk aanwezig. Je beseft dat je naar een droom kijkt, zo vredig kan de wereld niet blijven.

Henri_Rousseau_-_Myself-_Portrait_–_Landscape_-_Google_Art_Project     henri-rousseau-photo
In 1890 zette Rousseau zichzelf in Ikzelf, Portret-Landschap ten voeten uit neer. Als een zelfbewust schilder en man van zijn tijd: in donker pak, met baret en palet, tegen de achtergrond van de Eiffeltoren, het nieuwe herkenningsteken van Parijs, dat een jaar eerder ter gelegenheid van de Wereldtentoonstelling van 1889 geopend was. Honderd jaar na de sociale revolutie vormde dit technologische hoogstandje (325 m) het triomfantelijke symbool van de industriële revolutie en de vooruitgang. Rousseau was een van de vele gefascineerde bezoekers van de Wereldtentoonstelling die hem zelfs inspireerde tot een toneelstuk over de omzwervingen van een plattelandsfamilie die door alle attracties met stomheid is geslagen.
Ongetwijfeld was de Wereldtentoonstelling een magische collage van buitenlandse paviljoens, van moderne technologie en ‘primitieve’ culturen. Een assemblage met racistische trekken, want in de reconstructies van koloniale dorpen werden de oorspronkelijke bewoners uit de koloniën als dieren achter omheiningen tentoongesteld. Hun zogenaamde onbeschaafde wildheid diende als rechtvaardiging voor de koloniale veroveringen. Het revolutionaire van Rousseau, die samen met Gauguin de voornaamste schilder van het exotische was, schuilt ook hierin dat hij zulke koloniale stereotyperingen achterwege liet. Sterker nog: zijn fantastische junglecreaties stelden al of niet bedoeld de superioriteit van de westerse beschaving en de mens ter discussie. Zij nodigden de toeschouwer uit zich met iets anders te identificeren dan met de dominante culturele normen en waarden.

640px-Henri_Rousseau_-_Fight_Between_a_Tiger_and_a_Buffalo Gevecht tussen tijger en buffel (1908)

Minstens even wonderbaarlijk als zijn werk is de wijze waarop hij aan het front van de moderne kunst verzeild raakte. Terwijl hij als douanebeamte de kost verdiende, (vandaar zijn bijnaam le douanier) begon hij, zonder enige artistieke opleiding, pas na zijn veertigste in zijn vrije tijd te schilderen. Blijkbaar bezat hij genoeg zelfvertrouwen om zijn schilderijen vanaf 1886 bijna jaarlijks te exposeren in de Salon des Indépendants, de juryvrije salon van onafhankelijke kunstenaars. Weinig kunstenaars werden ooit zo bespot. Critici bestempelden zijn werk als grotesk, intuitief, kinderlijk, primitief en zelfs waanzinnig. Hun gelach had veel weg van het gelach om de primitieve volken bij de Wereldtentoonstelling.
Hoewel Rousseau gevestigde kunstvorsten als Bouguereau en Gérôme als zijn grote voorbeeld zag, miste hij de techniek en kennis om aan de academische normen te voldoen. Maar juist in zijn ongeschooldheid school zijn kracht. Aangezien hij het centraal-perspectivische schema met zijn juiste proporties en natuurlijke lichtvoering aan zijn laars lapte en meerdere gezichtshoeken tegelijk liet zien verkreeg zijn werk een ongekende expressiviteit. De werkelijkheid was voor hem slechts een uitgangspunt om zijn verbeelding de vrije loop te laten en zo zijn eigen universum te scheppen. Door zich een dergelijke vrijheid te permitteren, legde hij een fantastisch onontgonnen terrein voor de kunst bloot. Blijkbaar kon zij alleen door een autodidact van haar keurslijf bevrijd worden.

IMG_1794

Avantgardisten zoals Apollinaire, Kandinsky, Delaunay en Picasso waren met hem bevriend, schreven over hem, kochten zijn werk en erkenden hem als hun artistieke vader. Natuurlijk viel deze erkenning samen met de groeiende waardering van Afrikaanse en Polynesische kunst. Maar of het nou zijn bedoeling was of niet: Rousseau baande de weg voor het grote experimentele avontuur van de moderne kunst van de 20ste eeuw. Meesters van de formele abstractie waren aan hem schatplichtig vanwege zijn geabstraheerde vormen, expressionisten vanwege zijn vibrerende kleuren. De collage-achtige wijze waarop hij uit verschillende bronnen als tijdschriften, kleurenprenten en ansichtkaarten zijn composities construeerde ging vooraf aan de kubistische collagetechniek. En gezien zijn grensoverschrijdingen tussen droom en realiteit, zijn raadselachtige associaties van objecten, was het ook niet verbazingwekkend dat de surrealisten hem posthuum probeerden in te lijven.

1024px-Henri_Rousseau_-_La_zingara_addormentata La Bohemienne Endormie (1897)

’Toen ik jong was tekende ik als Rafael maar het heeft mijn hele leven gekost om te tekenen als een vijfjarig kind’, zei Picasso ooit. Vermoedelijk zag hij in het werk van Rousseau de onbevangen blik waarnaar hij zijn leven lang zou streven. Niet dat Rousseau in de kinderkamer kan worden weggezet, zo naief was hij niet.

child-with-a-puppet.jpgBlog

Neem nou Huldiging van het kind. Een van gezondheid blakende reuzenpeuter staart de toeschouwer met grote priemende ogen wraaklustig aan terwijl hij aan een touwtje een marionet houdt. Zelden werd de wil tot macht die ook het kind bezielt zo frontaal uitgebeeld. Blijkbaar geloofde Rousseau minder in Jean Jacques Rousseau’s engelachtige kind dat van nature goed is dan in Freuds agressieve egotistische peuter.

tiger-in-a-tropical-storm-surprised-1891

Al in 1891 had Rousseau Tijger in een tropische storm (verrast) geëxposeerd: een spectaculair schilderij van de machtige jager die door onweer wordt opgejaagd. Maar pas vanaf 1904 produceerde hij een continue serie monumentale oerwoudbeelden. Terwijl zijn jungles een claustrofobisch dichte plantenwoeker met elkaar gemeen hebben laten zij zich grofweg in drie categorieën verdelen, zoals de Tate Modern toont.

Henri_Rousseau_-_The_Flamingoes      henri-rousseau-apes-in-the-orangeLes Flamants Roses(1907)

Sensationele junglescènes waarin sprake is van strijd op leven en dood, idyllische jungles waarin vooral apen met menselijke kenmerken figureren die op speelse wijze van het leven genieten en ten derde de mysterieuze schilderijen waartoe beroemde meesterwerken als De Slangenbezweerster en De Droom behoren.

1024px-Rousseau-Hungry-Lion

Steeds combineerde hij observatie en fantasie. Zo plaatste hij een aanval van een leeuw op een antilope niet op een savanne maar in een regenwoud terwijl zijn planten zich ondanks hun ambachtelijke precisie moeilijk laten identificeren.                                                                 Nog tijdens Rousseau’s leven lanceerde Apollinaire de mythe dat de oorsprong van de jungles in herinneringen aan een militaire expeditie naar Mexico lag. De werkelijkheid was prozaíscher. In 1910 erkende Rousseau dat hij nooit verder was geweest dan de Jardin des Plantes, een van de botanische en zoölogische tuinen die hij regelmatig bezocht. Zijn oerwoudficties kwamen niet uit de lucht vallen. Aan het eind van de 19e eeuw besteedde de pers veel aandacht aan de avonturen van Engelse en Franse ontdekkingsreizigers als Stanley, Livingstone, Binger en de Brazza in tropisch Afrika. Zelf hoefde hij niet op reis, uit al die bronnen stelde hij broeikasfantasieën samen waardoor hij ontsnapte aan de bedompte arbeiderswijk waar hij woonde. Zes van zijn zeven kinderen stierven vroegtijdig, terwijl hij bovendien zijn twee vrouwen verloor. Net als zijn verstilde voorsteden waren zijn jungles een toevluchtsoord voor de stedelijke jungle van Parijs.
Terwijl westerlingen steeds dieper de tropische wildernis penetreerden en dus onttoverden, herstelde Rousseau in zijn Parijse atelier op glorieuze wijze haar geheim. Wellicht is dat zijn voornaamste boodschap: in een wereld waar de mens alomtegenwoordig is heeft de kunst de taak ons aan het onzegbare mysterie te herinneren.

1024px-Henri_Rousseau_-_Il_sogno                                                                               Zijn laatste meesterwerk was De Droom. Middenin een jungle luisteren mens en dier gehypnotiseerd naar de betoverende klanken van een fluitspeler. Een naakte vrouw, wellicht een vruchtbaarheidsgodin, liggend op een Louis Philippe sofa, leeuwen, apen, vogels en een olifant, de hele natuur lijkt zich een moment bewust van haar eigen raadsel. Nog éénmaal laat de schilder ons kijken naar de wonderbaarlijkheid van het zijn met haar mateloze diversiteit aan verschijningsvormen.
R. O.

 

 

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s