Arnulf Rainer in Cobra: Een Strelende Wilde

Het Cobra Museum presenteert nog tot 27 september Übermaler een overzicht met maar liefst 140 doeken van een van de meest indringende naoorlogse kunstenaars namelijk Arnulf Rainer,waarbij de nadruk ligt op zijn werk van de laatste vijftien jaar. Terwijl de inmiddels 85jarige Rainer zich lange tijd scherp afzette tegen het Oostenrijkse facade estheticisme is zijn werk sinds 2000 evengoed een ode aan de schoonheid,  vooral die van de vrouw. Een fraaie ontwikkeling, want daarmee is de cirkel rond. Voor het zomernummer van Tableau schreef ik over Rainers carrière en deze expo. Artistiek directeur van Cobra Katja Weitering mailde:

het is een prachtig stuk, er zijn nog maar weinig mensen in NL die zulke goed onderbouwde stukken over kunstenaars en nav tentoonstellingen schrijven, dat meen ik, dat vak van kunstcriticus wordt uitgehold, hulde ook aan Tableau dat ze veel ruimte geven!

 

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

ARNULF RAINER: EEN STRELENDE WILDE

Voor Arnulf Rainer die in 1929 in Baden bei Wien werd geboren eindigde de Tweede Wereldoorlog net op tijd. Oostenrijk was immers in 1938 door Hitler ingelijfd en zijn jaargang al opgeroepen om te vechten tegen de aanstormende Russen. Toch kan zijn artistieke ontwikkeling niet worden los gezien van de oorlog. In plaats van het kwaad te temmen had de moderne technologische civilisatie fabrieksmatige massamoord mogelijk gemaakt. Aangezien de rede, het paradepaardje van de Verlichting, zich voor het karretje van de barbarij heeft laten spannen is zij in diskrediet geraakt. Realistische kunst is geen optie meer, die wordt met de nazi’s geassocieerd. Na-oorlogse kunststromingen als Art Informel, Art Brut en Cobra zoeken dan ook een nieuw begin in het onbedorven primitieve, spontane en kinderlijke schildersgebaar. Ook Rainer heeft weinig op met de academische conventies. Reeds na drie dagen verlaat hij de Weense kunstacademie. Hij zoekt immers geen schools en rationeel keurslijf maar de directe ontlading van zijn emoties. Aanvankelijk laat hij zich nog door het surrealisme inspireren, spoedig gaat hij zijn eigen weg. Hij wil iets maken dat volkomen nieuw is en experimenteert er op los. Om zijn onderbewuste vrij spel te geven tekent hij in 1951 met gesloten ogen. Het zal niet de enige keer blijven dat hij middels kontroleverlies een creatieve oerbron probeert aan te boren.

 slide-07        rainer

Zo tekent hij in de jaren zestig ook onder invloed van hallucinogenen en schildert zelfs samen met een chimpansee. Later ook met blote handen en voeten. Zonder kwast heeft zijn lichaam direct contact met het doek dat hij tevens ‘oorvijgen’ geeft zodat sprake is van krachtige energiemanifestaties. Ook raakt hij in de ban van de kunst van psychiatrische patiënten en begint Outsider Art te verzamelen. In de Weense binnenstad ontpopt hij zich tot Bürgerschreck door er met beschilderd gezicht rond te wandelen.

arnulf-rainer-van-gogh-schaut-sie-wild-an-(from-van-gogh-serie)               arnulf-rainer-ludwig-van-beetoven

Al in 1954 als Rainer zijn eigen schilderijen tracht te verbeteren ontstaan juist traag tot stand gekomen Übermalungen: monochrome donkere en rode overschilderingen, waarin een grillig randje van de onderliggende laag zichtbaar is. Het principe van de Übermalung, waarvoor hij steeds nieuwe toepassingen vindt, wordt een karakteristiek kenmerk van zijn oeuvre dat hem wereldfaam bezorgt. Vooral wanneer hij fotoreprodukties van iconische werken uit de hele kunstgeschiedenis (Leonardo, Rembrandt, Goya, Van Gogh, enz.) een expressionistische paint-over geeft. Aldus erkent Rainer dat hij een erfgenaam is die op immense schouders staat, zijn schennis is immers bovenal een eerbiedige dialoog. Een dankuiting waarmee hij in feite zegt: men kan slechts iets nieuws maken bij de gratie van het oude. Ook de zogenoemde Face Farces en Body Poses-series zijn Übermalungen.

1791740925_8219f3e569    CEFu_ksXIAEFOXl.jpg large                              
Grimassen trekkend en excentrieke poses voor de camera aannemend, verkent hij de uitersten van het emotiespectrum- extase, angst, wanhoop en pijn- –en de plastische mogelijkheden van zijn lichaam. Omdat hij de zwartwit-foto’s nog niet dynamisch genoeg vind worden ze bekrast, bespettert en beschilderd. Na zeven jaar zulke zelfportretten te hebben gemaakt kan hij zijn eigen kop niet meer zien en zoekt iets dat contrasteert met de groteske grimassen. Zo komt hij uit bij de ontspannen gezichten van doden en het overschilderen van foto’s van dodenmaskers.

   9d1dc0ac9d19185bcacb60f3a34aa514

Al wordt hem dat niet door iedereen in dank afgenomen. Hetzelfde geldt voor zijn overschilderingen van kruisvormen, die ook als blasfemisch worden ervaren. Hoewel die, zoals hij telkens weer benadrukt, in het geheel niet voortkomen uit provocatiezucht maar uit zijn fascinatie voor het lijden en middeleeuwse kunst.

arnulf-rainer-3                       100244_2
Rainers werk gaat dus over de eeuwige metamorfose van de natuur: de carrousel van schepping en vernietiging, geboorte en dood. Een aloud thema dat hij echter op zeldzaam indringende wijze vormgeeft. Al is geen kunstwerk zo gewelddadig als het leven zelf, zoals Francis Bacon opmerkte. In 1982 nam Rainer deel aan Documenta 7 in Kassel onder leiding van directeur Rudy Fuchs. Die was zeer onder de indruk geraakt van Rainers werk, dat hij, hoewel volkomen anders, qua intensiteit vergelijkbaar achtte met dat van Mondriaan. Zo ontstond een inmiddels meer dan veertigjarige vriendschap, door Rainer omschreven als die tussen een toneelspeler en een regisseur. Als directeur van het Van Abbe, het Haags Gemeentemuseum en het Stedelijk presenteerde Fuchs telkens weer Rainer-expo’s. De afgelopen jaren curateerde hij in het Rainer-museum in Baden bovendien duoshows van Rainer met Baselitz, Mario Merz en Damien Hirst. Aangezien Rainer vindt dat hij niet genoeg afstand tot zijn eigen werk heeft laat hij zijn tentoonstellingen het liefst door Fuchs inrichten.

Rudi-Fuchs-in-het-Cobra-Museum01-©-2015-Peter-Tijhuis-Cobra-Museum-voor-Moderne-Kunst

Zoals ook nu, samen met collega-samensteller Maarten Bertheux: Übermaler dat in Amstelveen helemaal op zijn plaats is. Niet alleen omdat het accent in het Cobra-museum op de na-oorloogse Informele Kunst ligt. Maar ook omdat het mooi aansluit op eerdere solo’s van Antonio Saura, Bram Bogart en Armando, zo zei artistiek directeur Katja Weitering bij de opening. Samen met Bertheux maakte zij in Rainers atelier een eerste selectie van werken uit diens hele carrière.

arnulf-rainer-reste-nr.-76,-zugemalte-übermalung-von-1954-1978

Inclusief een serie vetkrijt en inkt tekeningen uit de jaren 50-70. Waarop een overwegend zwart lijnenspel van ondefineerbaar krioelende en tentakelige vormen uiterst territoriumdriftig bezit heeft genomen van het beeldvlak. In navolging van zijn Oostenrijkse landgenoten Schiele en Kokoschka lijkt Rainer hier af te rekenen met de geruststellend luchtig golvende lijnen van de Jugendstil. Al is zijn antwoord nog aardser en radicaler. Met dikke vingervegen veegt hij die zwaartekrachtloze Weense lieflijkheid uit en stelt er een dreigende pandemonische kluwen voor in de plaats. Ook Rainers schilderijen zijn natuurlijk bovenal een arena waarin de verfuitstortingen met elkaar om ruimte en aandacht strijden. Neem de Handmalereien met de handafdrukken en handvegen, die aan prehistorische grottenhandjes en apenarmen doen denken. Rainer staat in contact met de alleroudste oerkunst en ja al loopt de mens rechtop: het blijft een dier en hijzelf ook. In ieder geval een schildersbeest. Zo blijkt ook uit een tiental kruizen.

tumblr_mq1ty56Pbr1qmvupoo1_400Arnulf-Reiner-Rembrandts-Nachthemd-1992-93-Arnulf-Reiner-Museum-foto-Magnus-Bons-570x427

Terwijl het christelijke kruis juist orde moet scheppen in de gewelddadige en chaotische wirwar van de natuur laat Rainer er een stortbui van tropische kleuren op los. Rood, blauw, groen en oranje gutst naar beneden zoals in het schitterende Winterabend. Of neem de stromende en gloeiende aardekleuren op het kruis met de briljante titel: Rembrandts nachthemd. Of de gekruisigde azuurblauwe adelaar met zijn overweldigend gespreide vleugels waaruit het blauwe pijpestelen regent. Terwijl het christelijke kruis naar de hemel wijst, druipt en sijpelt de verf bij Rainer neerwaarts richting aarde. Eigenlijk maakt hij er een icoon van een aardecultus van, een fenomenaal natuurspektakel waarbij de hele natuur wordt gekruisigd. Tegelijk laat Rainer zien dat de beladen kracht van de kruisvorm niet kapot te krijgen is. Het weerhield de theologische faculteiten van Münster en Linz er dan ook niet van om Rainer voor zijn bijbel-illustraties een eredoctoraat in de theologie te verlenen.

arnulf-rainer-tenerifa,-roque-chinchado-mit-dem-pico-del-teide

Sinds hij een atelier heeft op Tenerife beschildert Rainer ook zwartwitte landschapsfoto’s. Blijkbaar gaat zijn voorkeur uit naar vredige landschappen waarin hij de sluimerende natuurkrachten vervolgens, in de trant van de Griekse woudgod Pan, wakker schudt. Nu eens spuit een kleurenfontein als een vulkanische uitbarsting omhoog, dan weer razen verfbanen als wervelwinden voorbij. Elders zijn bomen grotendeels onder een okergele laag bedekt: als onder een zandstorm bedolven. Bijschriften ontbreken op Übermaler. De meeste werken hebben namelijk geen titels en zijn ongedateerd, bovendien past dat gebrek aan houvast goed bij hun stormachtige karakter.

static1.squarespace.com

Al heeft Fuchs in die dionysische vloeibaarheid een strakke apollinische lijn aangebracht: de schilderijen van de laatste vijftien jaar hangen in een langgerekt fries aan de buitenwanden van de zaal. Dat is ook een mooi horizontaal antwoord op de verticale kleurbanen die deze werken veelal kenmerken. Naarmate Rainer ouder werd ging het directe lijfelijke contact met het beeldvlak hem moeilijker af, dus schildert hij nu met een kwast aan een lange stok. Die fysieke afstand brengt een andere intensiteit met zich mee. Minder sjamanistische dierlijkheid, meer het instinct van de boogschutter. Wat niet wegneemt dat het fries als een lopende band vol feestelijk fruit op het netvlies knalt. De colorist in Rainer eist een hoofdrol op. Zijn palet is opgeklaard en kleurrijker dan ooit. In de abstracte werken ligt de focus zelfs helemaal op kleuren. Op hun wisselwerking en kracht om emoties en associaties op te roepen. Hun uitbundigheid en diepe in zichzelf gekeerde intensiteit, kortom hun mysterieuze schoonheid die zich niet laat vatten en ontraadselen.

untitled jpg 

Mysterie en schoonheid zijn ook de dieperliggende thema’s in zijn Übermalungen van vrouwen uit de kunst- en filmgeschiedenis. Uit verveling over hun jarenlange blootstelling aan de blikken van jan en alleman, en dat bovendien in een onveranderlijke outfit, hadden zij Rainer door middel van discrete signalen om een make-over verzocht. Dit stille appèl kon hij niet naast zich neerleggen. Rainer mag dan een wilde zijn, hij is de beroerdste niet. Dus schminkte hij hun gezicht met gekleurd licht en liet hen deels schuilgaan achter een gordijn van sensuele verfstrelingen.

tumblr_nmsrjiLb0x1uqda5ho1_1280                           CElQJOMUUAAlJaE

Juist door die gedeeltelijke verhulling zijn we hen dichter genaderd dan ooit, alsof we met hen in afzondering alleen zijn. Hoewel sommige vrouwen in gepeins zijn verzonken kunnen we hun gedachten bijna horen, anderen kijken met een dubbelzinnig lachje terug of lijken ons iets toe te fluisteren. Maar hoe dicht we hen ook genaderd zijn en hoezeer we ons ook afvragen wat ze nu eigenlijk willen zij blijven ondoorgrondelijk. Als droombeelden die zich terugtrekken in hun eigen leven in plaats van steeds anderen te moeten behagen. Tegelijk dringt de gedachte zich op dat ook de oudere schilder hier afscheid neemt: van de vrouwlijke schoonheid, voordat het alles übermalende gordijn valt.

CFi1g6TVAAAFFiO

In zijn Brief aan een Jonge Dichter adviseerde Rilke: ‘Vraag u in het stilste uur van de nacht af, moet ik schrijven?’ Al meer dan zestig jaar antwoordt Rainer: ja ik moet schilderen. De innerlijke noodzaak druipt er nog steeds vanaf. Iemand moet het doen. Iemand moet die kunstwerken, die zich vaak eeuwenlang hebben laten bekijken, een metamorfose gunnen. Hoewel de Übermalungen inmiddels een waar kleurenspektakel zijn blijft het zwart structureel aanwezig: geen dag zonder nacht. Niet voor niets ging Rainer de morgen voor de opening met Fuchs naar Haarlem. Hij wilde Frans Hals zien, in wiens werk Van Gogh ooit zevenentwintig tinten zwart telde. Later na de opening, zaten ze daar, terwijl iedereen beneden al aan het borrelen was, op een bankje in de zaal stil samen te zijn: de twee vrienden Fuchs en Rainer. Achter hun rug kronkelde de groene slang op Rainers gelijknamige monumentale schilderij hemelwaarts.

Rogier Ormeling

Voor meer over Rainer zie ook het eerdere bericht: Beeldenstormer Arnulf Rainer

Beeldenstormer Arnulf Rainer | Rogier Ormeling Blog

https://rogierormeling.wordpress.com/…/beeldenstormerarnulfrainer/

9 okt. 2014 – Van 19 oktober tot 15 april brengt het Arnulf Rainer Museum in het Oostenrijkse Baden bovendien de tentoonstelling Rainer Universalis.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s