Spiegel in 100 stukken

Schrijver, kunstcriticus en tentoonstellingsmaker Hans den Hartog Jager stelde in Museum de Fundatie in Zwolle alweer een expositie samen. Zie de Mens, zijn derde, na Meer licht(2011) en Meer macht(2014). Honderd portretten, één per jaar vanaf 1917 tot en met 2016. Schilderijen, foto’s, video’s en installaties.  Ondanks de beperkte eigen collectie wisten den Hartog Jager en Fundatie-directeur Ralph Keuning een indrukwekkende hoeveelheid topwerken van 96, internationaal gerenommeerde, kunstenaars bijeen te krijgen. Dit resulteerde in een fascinerende spiegel van de afgelopen honderd jaar aan de hand van portretten. Daarnaast schreef den Hartog Jager een gelijknamig boek waarin hij alle werken op pakkende wijze bespreekt en in een context plaatst. Een paar dagen na de opening sprak ik met hem voor Tableau Magazine.

george-condo-constellation-portrait-2013-via-simon-lee Constellation Portrait, George Condo(2013)

SPIEGEL IN HONDERD STUKKEN

R: Had je als kind portretten op je kamermuur?
Hans: Alleen maar dieren, toen ik ouder werd heb ik Anton Corbyn’s foto van Miles Davis op posterformaat op mijn jongenskamer gehangen. Vond ik een meesterwerk. Heb ik nog altijd een enorme zwak voor, ook al ben ik niet zo’n liefhebber van moderne zwartwitfotografie omdat ik het zo nostalgisch vind.
R: Ik heb heel wat portretten van mensen gezien op je Zie de Mens-expositie maar dé mens ben ik niet tegengekomen.

2477c9d545199f15ad33aeba5069fd2c

H: Nee, die bestaat niet. Je zou kunnen zeggen dat Jesus Serene van Marlene Dumas(1994) de hele tentoonstelling symboliseert: 21 aquarellen of eigenlijk voorstellen voor een Jezusgezicht. Daar kun je uit kiezen of beter nog: je eigen Jezus uit opbouwen. Zo zie ik die tentoonstelling ook: al rondlopend bouw je tussen al die werken je eigen portret van de mens op. Geweldig idee van Dumas: al die variaties op een fundament dat we niet kennen, want niemand weet hoe Jezus er uitzag. Iedereen die ervoor staat kiest: ‘Dat is ‘m toch echt, of die…’ Dit was een van de eerste tien werken die ik wilde.
R: Eén Jezus deed me zelfs aan Poetin denken…
H: Heb ik meer gehoord, het mooie is: toen Dumas dit werk in 94 maakte kende ze hem nog helemaal niet. Dat is toch geweldig!
R: Zie de mens, was dat een bewust ironische titel?
H: Nee, een bewuste verwijzing naar wat Pilatus zo spottend zegt als hij de gemartelde Jezus met doornenkroon aan het joodse volk toont: Ecce homo. Die titel vind ik belangrijk. Zoals Pilatus Jezus gebruikte om zijn wereldvisie te tonen zo gebruiken de kunstenaars op deze tentoonstelling de geportretteerden om hun wereldvisie te tonen.

cxhxwbsxaaafjza                  kokoschka-web                                                                                      Sebstbildnis(1917) Kokoschka

R: De expositie begint met een prachtige sculptuur van Brancusi (1920) die het hoofd van de mens heeft teruggebracht tot een essentiele eivorm. Maar veel andere portretten zeggen in feite dat de mens geen essentie heeft.
H: In die portretten zijn de kunstenaars in ieder geval niet op zoek naar de essentie maar naar iets anders. Bijvoorbeeld naar vervorming, maatschappijkritiek, of een manier om hun subjectieve zelf te laten zien. Toch zijn er ook verschillende portretten die iets elementairs hebben. Dat geldt naast de Brancusi bijvoorbeeld ook voor Boltanski’s video van een kotsende man die zichzelf eigenlijk helemaal naar buiten werkt.
R: Die heb ik niet helemaal uitgekeken…
H: Nee, doet bijna niemand. Maar het is belangrijk om tussen die honderd portretten ook zo’n volledig deerniswekkend mens te laten zien; in zo’n elementaire staat dat je er je amper naar kunt kijken. Het is geen publiekstrekker, maar in het museum zeiden ze meteen ‘dat moeten we wel doen’, daarvan hoefde ik hen niet te overtuigen.

female-torso-jpglarge
R: Ideologieën accepteren geen ongrijpbare twijfelachtige identiteiten. Die weten precies wat het ware gezicht van de mens is en hoe die zou moeten zijn, reduceren mensen tot een gegeven essentie, het individu tot een type. Maar de kunst…
H: … viert de vrijheid zowel van de maker als het subject. Als er een ideologie onder deze tentoonstelling ligt dan de moderne romantische artistieke ideologie van de persoonlijke vrijheid en vrijheid van interpretatie. Dat is zelfs het geval bij de Boerin van Malevich(1933). Hij voelde natuurlijk de druk van het communistische regime maar hij wilde ook zijn eigen artistieke vrijheid bewaren. Dus schilderde hij een boerin zoals dat toen hoorde maar dan zonder gelaatskenmerken. Toch bezit dit werk, vooral dankzij de kleuren een heel individueel en persoonlijk karakter.

1928             1945                     Der Agitator(1928), Georg Grosz  en Lee Miller in Hitler’s Bathtub(1945), David Scherman.  Nadat Miller eerder die dag de lijken en ‘douches’ in Dachau zag neemt ze een bad in Hitlers appartement in München.

R: Je tentoonstelling beslaat een groot deel van de twintigste eeuw, de eeuw van Mao, Stalin en Hitler en hun massamoorden. Toch draait de as vooral rond Hitler. Neem de werken van Georg Grosz, August Sander, Paul Citroen, Jean Fautrier, Nussbaum, de Churchill-foto van Karsh en als apotheose Schermans foto van oorlogsfotografe Lee Miller in Hitlers bad.

0056e00f748fb729eeab40a25197380b  zhang-xiaogang   Scout Master(1996), Kerry James Marshall        Girl(2008), Zhang Xiaogang

H: Dat komt doordat het ons land het meest geraakt heeft. Natuurlijk heb ik daar over nagedacht: waarom bijvoorbeeld niet de Rwandese genocide? Toch ben ik erg uitgegaan van mijn perceptie van onze eigen cultuur, hoewel ik tegelijkertijd heb geprobeerd om wat luiken open te zetten. Neem bijv. Kerry James Marshall, zijn portret van een zwarte scoutmaster, of Irving Penns papoea met ritueel masker, Viviane Sassens Afrikaanse autowasser, Chinezen als Zhang Xiaogang en Zhao Yao, de Japanner Tetsumi Kudo en de Algerijn Adel Abdessemed.

1929_christian_schad_maika_-_lowres Maika(1929), Christian Chad

R: Men spreekt van ‘liefde op het eerste gezicht’, maar verliefdheid betekent toch vooral gefascineerd zijn door de vele gezichten van de geliefde. Die ongrijpbaarheid van het menselijk gezicht zien we ook in Zie de mens.
H: Ik geloof sterk dat een portret alleen maar werkt wanneer het een combinatie is van verschillende elementen die eigenlijk niet met elkaar in overeenstemming zijn en toch binnen dat beeld iets opleveren waarin je kunt geloven. Die paradox is altijd een van de grote tovenarijen van beeldende kunst, daarom houd ik er ook zo van. Ik weet niet of ik dat ook in mijn geliefde zoek. Misschien voor een deel. Maar je zoekt toch ook bevestiging zodat je niet de hele dag loopt te twijfelen, want dan wordt het wel ingewikkeld.
R: Maar als je denkt dat je de geliefde kent dan is de liefde voorbij…
H: Dan is het dood, dat is waar. Dat vind ik cruciaal. Ik ben er ook trots op dat er in deze  tentoonstelling geen portret bij zit dat zich definitief laat kennen. In al die honderd werken kan ik weer nieuwe dingen ontdekken.

9062 Dr Knobloch(1964), Gerhard Richter

R: In veel reclames zie je dat ‘jezelf’ zijn als hoogste geluk wordt gepropageerd. Alsof er zoiets als een onveranderlijk en conflictloos ‘zelf’ bestaat, maar we blijven innerlijk verdeelde wezens. In Robert Musils befaamde roman De Man zonder Eigenschappen, in Duitsland verkozen tot dé roman van de 20ste eeuw–en jouw tentoonstelling omvat bijna die hele eeuw– zegt de hoofdpersoon: ‘Ik ben voor niets zo onbegaafd als voor mijzelf’.
H: Ha, dat is mooi, ik geloof dat werkelijk jezelf kennen onmogelijk is, net zoiets als een slang die in zijn eigen staart bijt. Als het lukt ben je dood en niet meer aan verandering onderhevig. Ik denk dat iedere persoonlijkheid zo veelkantig is dat je uit zelfbehoud bepaalde elementen, die je zelf liever niet wilt kennen, verbergt of vergeet, zodat alleen andere mensen die zien.

09-picks-icp-cindy-sherman Untitled (1979), Cindy Sherman

R: Andere schrijver Gombrowicz: ’De mens is in wezen niet authentiek.Mens zijn betekent toneelspeler zijn, een mens spelen, jezelf als mens vormgeven, je gedragen als mens.’
H: Dat gaat vooral over het vinden van een verhouding tot de buitenwereld. Ik houd me niet meer de hele dag bezig met wie ik ben en hoe ik over kom, word je namelijk erg moe van. Dat doe je pakweg van je zestiende tot je achtentwintigste, daarna wordt het minder. Maar iedereen die een beetje sensitief is blijft natuurlijk nadenken over zijn verhouding tot de buitenwereld en daarmee worstelen. Het schiet wel even door me heen als ik een café binnenkom: hoe zie ik eruit en wat denken mensen van mij? Dat raak je denk ik nooit kwijt.

furuya_izu-589x716 Izu(1978) Seiichi Furuya

R: Zoals gezegd, deze tentoonstelling beslaat een groot deel van de twintigste eeuw. Er was toen sprake van gigantische aanvallen op de vrijheid van het individu om zichzelf vorm te geven, nazisme, communisme. Als je deze expo ziet dan lijkt het soms wel of deze aanval glansrijk is afgeslagen..
H: (lacht) Misschien is dat ook wel zo. Alleen liggen de mens en zijn individualiteit altijd onder vuur, dat is de essentie van het bestaan. Daarom kijken we graag naar dit soort werken omdat we daarin herkennen dat die strijd altijd maar doorgaat, al is het steeds op een andere manier. Nu je het zo zegt, niet eerder aan gedacht: je zou deze tentoonstelling kunnen opvatten als een verbeelding van de manier waarop de mens zichzelf staande wil houden tegen de krachten van buiten die zowel persoonlijk, maatschappelijk, politiek als sociaal zijn.

images                                                                                         Nan one month after being battered, Nan goldin(1984)

R: Het individuele bestaan blijft een gevecht en dus ook een drama. Bovendien zoals je eigenlijk ook op de tentoonstelling ziet is individualiteit ook een mythe: No man is an island. In een wereld waar alles steeds sneller gaat verandert is iedereen connected en misschien is de selfie niet meer dan een poging om je nog aan imaginair houvast vast te klampen….
H: Wat ik altijd een mooie metafoor voor de mens heb gevonden, is die van een schip dat vertrekt en onderweg steeds delen moet repareren en vervangen. Als het tenslotte op de eindbestemming aankomt kun je je afvragen of het nog wel hetzelfde schip is. Je kunt toch niet altijd een en dezelfde persoonlijkheid blijven? Een van de belangrijkste beelden van de afgelopen paar honderd jaar vind ik De monnik bij de zee uit 1809 van Caspar David Friedrich, die man die daar alleen op het strand staat en alles om hem heen kolkt. Het is bijna een cliché maar zo staat bijna iedereen tegenwoordig. Alles om je heen kolkt, er komt onweer aan, je probeert je hakken in het zand te zetten en hoopt dat anderen je zien en je bestaan erkennen.
R: Nog enkele citaten uit Musils Man zonder eigenschappen:Een ik is tegenwoordig heel dubieus’[…], Wie kan er tegenwoordig nog beweren dat hij zijn woede is als er zoveel mensen over meepraten…[…] Er is een wereld ontstaan van eigenschappen zonder man, van belevenissen zonder degene die ze beleeft. Het ‘ik’ verliest de betekenis die het tot dusver heeft gehad van een soeverein die regeringsdecreten vervaardigt…’
H: Dat gaat over mijn tentoonstelling! Zo ervaar ik dat ook, als je dat zo zegt: dat is het!

b8a407e0a423f9f3be782323b250a099  Hilton Head Island (1992) Rineke Dijkstra

R: Zie je deze expositie ook als een reactie op de huidige obsessie met identiteit, zowel nationaal als individueel?
H: Niet direct, maar ik geloof wel dat er allemaal ideeën in de lucht hangen waar je iets van mee krijgt. Zo concreet heb ik het niet bedacht maar als je dat zo stelt vind ik dat wel heel passend. Ik ben wel zeer gefascineerd door dat zoeken naar hoe je jezelf staande houdt en hoe anderen zichzelf staande houden. De troost die ervan uitgaat, juist in kunst. Dat mensen blijven proberen om antwoorden en oplossingen voor hun worsteling te vinden. Kunstenaars kunnen dat ook erg goed, veel beter dan bijna alle andere mensen. Die worsteling is een van de dingen die kunst voor mij interessant maakt, dat je daaraan kunt zien hoe intens, mooi, ongemakkelijk en pijnlijk mensen worstelen.
R: We leven in tijden van grote polarisatie. Kijk naar Europa en de VS waar men voortdurend bezig is de ander een definitief gezicht op te zetten. Aan de tentoonstelling te oordelen lijk je je daarvan bewust.
H: Zeer, het gaat allemaal over hetzelfde ongemak. Het is steeds die man van Caspar David Friedrich aan het strand, die heel hard tegen de wind in schreeuwt. Er is ook zoveel buitenwereld, er zijn zoveel beelden en invloeden. Veel mensen voelen zich benard en dan ga je terugschreeuwen. Dat kun je op twitter doen, maar je kunt er ook kunst van maken. Dit laatste geniet sterk mijn voorkeur.

sphinx  Sphinx (1953), Francis Bacon

R: Maar wat de kunst wel accepteert namelijk de twijfelachtigheid van de menselijke identiteit wordt door veel mensen niet geaccepteerd.
H: Het is ook heel moeilijk om dat te accepteren. Mensen zoeken toch naar rust en balans. De hemel is niet voor niets een soort lege witte plek voor veel mensen. Daar zijn geen impulsen meer. Maar het leven voltrekt zich juist in die spanning tussen impulsen en onzekerheden en die zoektocht naar een balans.fautrier07                    gewitterfront             Grande Tête Tragique, Fautrier(1942)                 Gewitterfront, Neo Rauch(2016)

R: Ik heb machtige en machteloze mensen gezien. Onverzettelijke mensen die zich frontaal en zichtbaar presenteren: ‘I am here en ik laat me niet kisten’ (foto van Churchill, zelfportretten van Dick Ket en Eva Besnyö). Verlegen mensen die zich liever verschuilen bijv uit schaamte (Sigurdur Gudmunsson). Gezichten die heel weinig prijsgeven omdat ze uitdrukkingsloos zijn of zelfs zonder gelaatstrekken (Borremans, Ruff, Malevich). Gezichten die zelfs helemaal absent zijn en juist daardoor nog meer aanwezig (Ger van Elk). Verleidelijke mensen(Marlene Dietrich), mysterieuze sphinxmensen waarvan er eentje opgesloten zat in zijn eigen raadsel( Francis Bacon). Mensen die door de kunstenaar geheiligd werden (Max Beckmann) of juist intens gehaat (Antonio Saura, Tetsumi Kudo). Gevloerde mensen, gruwlijk beroofd van hun waardigheid door ziekte of opgejaagd omdat hun bestaansrecht werd ontkend (Felix Nussbaum). Mensen die gebukt gingen onder een last (Henk Visch), of zwaar mishandeld waren (Fautrier, Goldin) ….. Maar ik zag vooral veel mensen die weer overeind kwamen die zichzelf opnieuw uitvonden en vormgaven, (Kokoschka, Philip Guston, Ana Mendieta, Cindy Sherman, Condo, Neo Rauch, Tracy Emin, Catherine Opie, Kerry James Marschall, Job Koelewijn)…En het is vast geen toeval dat zowel het zelfportret van Kokoschka aan het begin van de tentoonstelling als de trommelaar in Gewitterfront van Neo Rauch op het eind van een wederopstanding lijken te getuigen…zelfs ondanks het zware onweer.
H: Ik heb het niet zo bedacht maar het is wel precies hoe ik naar dingen kijk. Kunst toont de worsteling en de pijn maar tegelijk kan het in hetzelfde beeld ook die wederopstanding tonen. En met die wederopstanding kunnen wij verder leven, daar zijn wij zelfs toe veroordeeld behalve als je er zelf mee stopt maar dat wil bijna niemand en dat maakt me… eh nou gelukkig dat klinkt te klef..dat vind ik heel belangrijk aan kunst.

philipguston-painting-smoking-eating-aug-8-2008

R: In je tekst bij Painting Smoking Eating (1973) van Philip Guston, een zelfportret tijdens een artistieke crisis, schrijf je: ‘hij heeft zich aan zijn eigen schilderijen uit het moeras getrokken.’
H: Dat!… is voor mij de romantische paradox die al bij Turner begint, zijn Slaveship! Golven slaan over de boeg, mensen slaan overboord, vissen beginnen de slaven al op te eten en de natuur lijkt overal krachtiger… Alleen is er één mens die dit alles overwint en dat is de kunstenaar want die toont het, die schildert het.                                                         R: Zie de mens, Hans den Hartog Jager, zelfportret als expositie?
H: Wel voor een groot deel natuurlijk, maar als wij zo’n gesprek hebben als nu, dan zie ik meteen weer dingen die ik niet gezien heb of vergeten ben…Misschien juist daarom inderdaad. Ik heb er naar gestreefd een expositie te maken, die bij elkaar brengt waardoor ik gefascineerd ben. Maar tegelijk in het volle besef dat het nooit helemaal kan, dus de onvolmaaktheid zit er ingebakken.
R: Je moest steeds één portret per jaar kiezen, bovendien waren er natuurlijk ook werken die je misschien liever had gehad.
H: Zeker, maar ik heb altijd een alternatief kunnen vinden. En er is bijna geen aspect wat ik belangrijk vind wat er niet inzit.
R: Ik heb wel zesentwintig foto’s geteld.

jobkoelewijn_balancingact A Balancing Act, Job Koelewijn(1998)

H: Zou kunnen, ik had misschien wel wat meer grote installaties gewild maar ja daar was gewoon geen ruimte voor. Ik vind fotografie een heel belangrijk medium. Juist in die tijden jaren dertig zie je dat mensen opnieuw bezig zijn met het vormgeven van hun zelfbeeld via een nieuw medium. En in de jaren tachtig en negentig zie je dat het gaat bijdragen aan die existentiële twijfel omdat ze er steeds meer achterkomen dat een foto ook maar een schijnbare waarheid vertegenwoordigt. Ben heel blij met foto’s die er bij zitten: Lee Miller, Mapplethorpe, Ruff , Seiichi Furuya, Irving Penn, Sander, Newmann, Rineke Dijkstra etc

ger-van-elk-the-missing-person-1976  The Missing Person(1976), Ger van Elk

R: Hoe lang heb je eigenlijk aan de tentoonstelling gewerkt?
H: Twee jaar. Met het schrijven van het boek ben ik op 1 januari begonnen en was ik in augustus klaar. Niet fulltime hoor, moest ook nog andere dingen doen, schreef een of twee stukken van circa 600 woorden per dag ongeveer, dan weer lezen en researchen.
R: Dit is je de derde expositie in de Fundatie. Je laatste?
H: Nee we gaan nog door en hebben alweer twee plannen. Maar daar moet ik met Fundatiedirecteur Ralph Keuning over praten, kan ik niets over zeggen. Of het zo groot wordt als dit weet ik niet. Dit ga ik niet meteen evenaren maar die andere twee die ik in gedachten zouden ook heel mooi kunnen worden.
R: Tenslotte…toen Rodin een beeld gemaakt had van de Franse premier Clemenceau zei de laatste: ’Dat ben ik niet.’ En Stalin zei tijdens een gesprek met zijn zoon: ‘ik ben Stalin niet’ en hij wees vervolgens naar zijn portret aan de muur: dat is Stalin!…..
H: Prachtig.

cx8kcrvwgaajbhk

 

Advertisements
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s