Robert Rauschenberg in Tate Modern

http-_com-ft-imagepublish-prod-s3-amazonaws-com_75494b82-b837-11e6-ba85-95d1533d9a62Monogram 1955-59

Als weinig anderen verlegde Robert Rauschenberg(1925-2008) de grenzen van de kunst.  Hij hoefde maar naar buiten te gaan om inspiratie op te doen, last van artist’s block heeft hij nooit gehad, de ideeën lagen in New York op straat. Zo sleepte hij alle mogelijke gevonden afval mee naar zijn studio: kapotte radio’s en klokken, autobanden, blikjes, paraplu’s, verkeersborden, opgezette dieren, kartonnen dozen etc.  Alles kon als materiaal dienen en tot kunst worden verheven. Tegenwoordig wemelt het van kunstenaars die  afval recyclen maar eigenlijk zijn ze allen schatplichtig aan Rauschenberg, de recycling artist avant la lettre pur sang. Neem zijn geit en zijn eigen bed, beide werden als een palet met verf bestreken waardoor je je afvraagt of er nu sprake is van een sculptuur of een schilderij.  Geen kunstenaar was democratischer, zijn werk vormt een ongeëvenaarde afspiegeling van de explosieve groei van consumptiegoederen en mediabeelden die zich in de jaren vijftig en zestig voordeed.  De duizelingwekkende gelijktijdigheid der dingen en indrukken waarin je zelf betekenis moet scheppen, vormde  de kern van zijn werk.

55-002                               206-002Satellite 1955                                                       Historic Detour (scenario) 2006

92-064_0 Stake-out (Urban Bourbon) 1992

 

Tate Modern toont tot 2 april 1917  een groot retrospectief dat slechts jubelende recensies kreeg: . Robert Rauschenberg

 

In 2008 schreef ik voor het Financieel Dagblad een recensie over Travelling 79-76 een Rauschenberg-expo in het Haus der Kunst in München.

tate-modern   Bed(1955)

DE WERELD ALS BRANDSTOF

Ongetwijfeld zouden Hitler en zijn nazi’s Robert Rauschenberg hebben verafschuwd.  En vooral het feit dat diens kunst momenteel in het Haus der Kunst in München wordt tentoongesteld. Uitgerekend in hetzelfde neoclassicistische bouwwerk dat in 1937 zo triomfantelijk werd geopend als cultuurtempel van het Derde Rijk, onder de naam Haus der Deutschen Kunst. In alle opzichten stond Rauschenberg diametraal tegenover de nazi’s en hun rampzalige streven naar zuiverheid. Geboren en getogen in het Texaanse olieraffinagestadje Port Arthur, was hij niet alleen van Duitse, Nederlandse, Zweedse en Cherokee-Indiaanse afkomst, ook zijn kunstwerken zijn hybrides van alle mogelijke materialen en technieken.
Nadat Rauschenberg in 1944-45 in een psychiatrisch ziekenhuis zijn dienstplicht heeft vervuld, studeert hij onder meer aan het Black Mountain College in North Carolina, onder voormalig Bauhaus-schilder Josef Albers. Vanaf het midden van de jaren veertig tot halverwege de jaren vijftig staat het college bekend als de invloedrijkste artistieke gemeenschap in Amerika. Hier begint Rauschenbergs levenslange creatieve samenwerking met componist John Cage en choreograaf Merce Cunningham. Alle drie doen hier mee aan een door Cage georganiseerde theatrale gebeurtenis die tegenwoordig als de eerste ‘happening’ wordt beschouwd.
Al op Black Mountain maakt Rauschenberg zijn zwarte en witte schilderijen, die deels een parodie zijn op de minimalistische monochromen van Barnett Newman. De All-Blacks (1951) zijn geschilderd op een ondergrond van kreukelige kranten wat de suggestie wekt van impasto, terwijl de White Paintings (1951) met een roller zijn geverfd. Beide series bestaan zowel uit één enkel paneel als uit diverse meervoudige panelen die gescheiden zijn door een subtiele naad. Het gladde oppervlak van de witten vangt onder meer de schaduwen van voorbijgangers. Niet alleen vervaagt daarmee de scheiding tussen kunstwerk en toeschouwer, in plaats van gefixeerde beelden zijn deze schilderijen veranderlijk als hun omgeving. Terwijl een deel van de naoorlogse kunst als reactie op het nazisme en stalinisme haar autonomie heeft afgekondigd, weerspiegelt Rauschenberg de omringende werkelijkheid. Integratie van leven en kunst is gedurende zijn hele carrière zijn voornaamste ambitie.

53-e001a

Aanvankelijk profileert Rauschenberg zich vooral ten opzichte van het tot dan toe dominante abstract expressionisme. Hoewel dit maar een label is voor een groep zeer uiteenlopende kunstenaars wordt deze stroming in de jaren vijftig het symbool van Amerika’s culturele vrijheid. Het abstract expressionistische gebaar geldt immers als spontane expressie van de unieke persoonlijkheid van de schilder. Bij wijze van antwoord creëren Rauschenberg en Cage Automobile Tire Print (1953). Nadat Rauschenberg een achterband met inkt heeft bestreken, rijdt Cage met zijn Model A Ford over een lange strook papier. Niets is minder authentiek en persoonlijk dan de profielafdruk van een autoband.

53-d001
In dezelfde herfst van ’53 klopt Rauschenberg aan bij Willem de Kooning, kopstuk van het abstract expressionisme. Of hij een van diens tekeningen mag uitgummen. De meester reageert sportief: ‘Oké, ik geef je een tekening, maar ik maak het je niet makkelijk.’ Uiteindelijk is de beeldenstormer vier weken bezig. Al blijkt hij nog eerbiedig genoeg om enkele sliertjes inkt en potlood te laten staan. Het monnikenwerk zal zijn vruchten afwerpen: Erased de Kooning Drawing (1953) verwekt genoeg schandaal om Rauschenbergs naam te maken.

1277 Canyon (1959)

Niet dat hij niets van het expressionistische gebaar moet hebben. Eenmaal verhuisd naar New York blijken drips, klonters en spetters tot zijn vaste repertoire te behoren. Door schilderkunst, sculptuur en fotografie met elkaar te vermengen doorbreekt Rauschenberg de traditionele grenzen tussen de kunstgenres. De Combines (1954-1964) zijn collages van verf, kranten, foto’s, ansichtkaarten, spiegels en al of niet op straat gevonden afval zoals kussens, kleding, lappen stof, paraplu’s, wekkers, bezems, fietswielen, autobanden en zelfs opgezette dieren. Zoals Rauschenberg zelf stelt, is hij bereid met alle materialen samen te werken.

54-009  http-_com-ft-imagepublish-prod-s3-amazonaws-com_69a79112-b837-11e6-ba85-95d1533d9a62Charlene (1954)                                                                         Untitled (Spread) 1983

Elk materiaal of alledaags voorwerp kan, met behoud van het eigen identificeerbare karakter, worden gerecycled en veredeld in een kunstwerk. De schijnbaar toevallige combinaties van ongerelateerde componenten zijn zowel een afspiegeling van de moderne stedelijke chaos als Rauschenbergs handelsmerk. Toch lukt het hem steeds weer om in die maalstroom van onvatbare zinspelingen een esthetische orde aan te brengen. Al is van een hiërarchie of plot geen sprake. ‘Dingen openlaten’, schijnt zijn meest gebezigde uitdrukking. Rauschenbergs kunst is net als het leven: op zich heeft het geen betekenis, je moet het zelf betekenis geven.

rauschenberg-retroactive-ii-724x1024                                w1siziisije5mzc3ocjdlfsiccisimnvbnzlcnqilcitcmvzaxplideznjz4mtm2nlx1mdazzsjdxqRetroactive II (1963)                                                    Signs(1970)

Met dank aan Andy Warhol houdt Rauschenberg zich vanaf 1962 vooral bezig met de fotomechanische zijdezeefdruk op canvas. Hoewel deze werken vanwege hun ondergrond schilderijen worden genoemd, zijn ze voornamelijk fotografisch. Door beelden en informatie uit de context van de massamedia te halen, levert hij commentaar op hun vluchtigheid en vereeuwigt hen tegelijk tot kunst. In tegenstelling tot Warhols onpersoonlijk koele schilderijen zijn die van Rauschenberg nadrukkelijk handgemaakt. Bij hem is niet alleen sprake van collageachtige overlappingen, maar ook van bewuste vergissingen in het zeefdrukproces en van het expressieve schildersgebaar. Net als in zijn Combines ligt aan deze encyclopedische hypercollages een ritme van zich herhalende thema’s en motieven ten grondslag. Het blijkt een succesformule wanneer hem in 1964 de Grote Prijs van de Venetiaanse Biënnale wordt verleend. Dadelijk geeft Rauschenberg zijn assistent echter de opdracht 150 zeefdrukschilderijen te vernietigen om zo het risico te verkleinen dat hij in herhaling zal vallen.
Rauschenbergs actieradius omvat te veel om op te noemen. Allerlei soorten prints, performances, choreografieën, decors, kostuums en belichting voor dansvoorstellingen, activiteiten voor de Amerikaanse burgerrechtenbeweging, sociale projecten voor noodlijdende kunstenaars en ga zo maar door. Ook richt hij in 1966 EAT (Experiments in Art and Technology) op, een organisatie die uitwisseling tussen wetenschap, techniek en kunst promoot. In samenwerking met ingenieurs creëert hij interactieve omgevingsinstallaties die door handelingen en geluiden van toeschouwers van vorm veranderen.

5418

Op de vraag wat zijn grootste angst was, antwoordde Rauschenberg ooit: ‘That I run out of world.’ Niet benzine maar de wereld was zijn brandstof. In het Münchense Haus der Kunst wordt echter ook duidelijk dat deze virtuoze alleskunner zich kon beperken. Als hij zich in 1970 terugtrekt in een strandhuis in Captiva Island, Florida, komt dat tot uiting in zijn werk. Het wordt eenvoudiger, meditatiever en laat meer aan de verbeelding over71-011_0   71-019_0                                        Volon (1971)                        Glass/Channel/Via Panama(1971)

De ironie wil dat hij op het afgelegen eiland de kartonnen doos ontdekt, symbool bij uitstek van de geglobaliseerde productdistributie en de supermarkt. In de serie Cardboards hangen de gevonden dozen plat uitgevouwen in allerlei vormen aan de muur. Daar tegenaan geplakte dozen steken echter weer sculpturaal de zaal in, zodat een spel tussen 2D en 3D ontstaat. Een van de kartonnen constructies hangt zelfs zodanig dat de illusie wordt gewekt van een wandkast met een licht geopende, nieuwsgierig makende deur. Gedrukte teksten als ‘Fragile Handle With Care’ lijken opeens van toepassing op het karton zelf in plaats van op de inhoud.

20080307_003   0837-008
Ook in de serie Early Egyptians (1973-74) vormt karton het basismateriaal. Ditmaal heeft Rauschenberg dozen met lijm ingesmeerd en daarna over het strand gerold. Opgestapeld en naast elkaar in installaties wekken ze associaties met monumentale Egyptische tempelcomplexen, onder woestzijnzand bedolven beschavingen, even vergankelijk als karton. Rauschenberg waakte er namelijk wel voor de illusie te vervolmaken. Hij blijft op de rand van fictie en werkelijkheid balanceren, zodat je niet vergeet dat hier vooral je eigen fantasie de ware kunstenaar is.

75-077 Mirage (Jammer 1975)

Alle geëxposeerde werken die al in Porto te zien waren voordat Rauschenberg in mei plotseling overleed, stammen uit de periode 1970-1976. In die jaren onderneemt hij ook reizen naar Venetië, Israël en India. Zo werkt hij in het Indiase Ahmadabad, in een door Gandhi gesticht textielcentrum, wat leidt tot de Hoarfrost- en Jammer-series. De Hoarfrost (dauw)-serie bestaat uit wazige collages van foto’s en krantenberichten, gedrukt op transparante stoffen die onstoffelijk ijl aan de muur hangen. In de Jammers, waarvan de titel aan het type zeilboot is ontleend, heeft Rauschenberg geometrische en monochrome stukken zijde aan elkaar genaaid. Feestelijk van kleur houden ze het midden tussen vlaggen, abstracte schilderijen en zeilen, maar ontsnappen aan elke categorie: zou dit soms pure schoonheid zijn?

foto-18- 5

foto-18- 5

Met de geringste middelen wordt in de serie The Venetians de sfeer van de Dogenstad opgeroepen. Een over de vloer uitgestrekt stuk autobandprofiel tussen twee H-vormige houtjes doet in de verste verte toch weer denken aan een gondola, zo zit Venetië al in ons hoofd. Tegelijk blijft het wat het is: bandprofiel en twee houtjes. Steeds weer liet Rauschenberg zien dat de wereld in de eerste plaats materie is, maar dat het ons vrij staat er van alles van te maken.

 

 

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s